ସତ୍ୟବାନ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭରତ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପଥର ବୋଝା ବହିଥିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ ନଜର ଦେଇ, ବିଶାଳ ପର୍ବତମାଳା ଅଟକାଇ ଚୈତ୍ର ବନକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ସେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମହାବୀର ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ଉତ୍ତର ଭାରୁଣ୍ଡ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରେ, ତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା, ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ବେସାମ୍ବାଦିତ କୁଲିଙ୍ଗ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। ଏଠାରେ ସେମାନେ ନିଜ ଦେହକୁ ଶୀତଳ କଲେ, ଶ୍ରାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଆରାମ ପାଇଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ସ୍ନାନ କରି ଜଳପାନ କଲେ, ପରେ ଜଳ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଭରତ ଅତି ଅଲ୍ପ ଲୋକ ଯାଆଁଥିବା ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତମ ରଥରେ ନିଜ ମହାନ ଉଦ୍ୟମରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ଯେପରି ଚଳିତ ପବନ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଏ। ଏହିପରେ ରାଘବ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ପୂର୍ବ ତଟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ। ତାପରେ ସେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାକୁ ଆସି, ସେନା ସହିତ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରି ଧର୍ମବର୍ଧନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ପାଖରେ ଜାମ୍ବୁପ୍ରସ୍ଥରେ ଆସି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଗ୍ରାମ ବରୂଥକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ମଧୁର ବନରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଉଜ୍ଜିହାନ ଉଦ୍ୟାନ ଦିଗକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରିୟ ବୃକ୍ଷମାନେ ବଢ଼ିଥାନ୍ତି। ପ୍ରିୟ ସାଳ ବୃକ୍ଷ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ଭରତ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ସେନାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇ, ତ୍ୱରିତ ଚାଲିଗଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀ ଘାଟିରେ ବିଶ୍ରାମ କରି ଉତ୍ତାନକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପହାଡ଼ ନଦୀକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାନରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ହାତୀ ପଛ ନିକଟର ଏକ ଅଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ମହାବୀର ଭରତ କପିବଟରେ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏକସାଳା, ବିନତା ଓ ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, କଳିଙ୍ଗ ନଗରୀକୁ ଆସି, ସାଳବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭରତଙ୍କ ଯାନ ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ, ତଥାପି ସେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଅରଣ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉଷା ଆଲୋକରେ ଗନ୍ତବ୍ୟସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଭଳି ରାସ୍ତାରେ ସାତ ରାତି କାଟି, ମନୁ ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର କରି, ସେ ଅତିବିଶିଷ୍ଟ ମଣିଷ ଭରତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅୟୋଧ୍ୟା ମୋତେ ପରିଚିତ ଲାଗୁନାହିଁ। ଦୂରରୁ ଦେଖି ମନେ ହେଉଛି ଏହି ଭୂମି ଫିକା ଓ ନିର୍ଜନ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସୁଥିଲେ।” “ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ରାଜା ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସଦା ଉତ୍ସବ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜି, ଚାରିପାଖରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ, ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନେ ଖେଳି ସାରିବା ପରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଛି। ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ଚାରିପାଖରେ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ୁଥିବାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଆଜି ସେମାନେ ବିୟୋଗରେ ଶୋକ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।" "ହେ ସାରଥି, ଏହି ନଗର ମୋତେ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ଲାଗୁଛି; କାରଣ ଏଠାରେ କୌଣସି ଯାନ, ହାତୀ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ନାଗରିକମାନେ ପୂର୍ବବତ୍ ଆସିଯିବା କିମ୍ବା ବାହାରିଯିବା ନାହାନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଆନନ୍ଦହୀନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।" "ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଏବଂ ବୃକ୍ଷମାନେ ଶୋକ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ଏବଂ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ମୃଦୁ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମିଶିଥିଲା, ସେଇ ଶବ୍ଦ ଏବେ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।" "ଶୁଭ ପବନ ପୂର୍ବବତ୍ କାହିଁକି ବହୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଢୋଳ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ମିଶି ଆସୁଥିଲା? ଏଠି ଏହି ଅବିରତ ଶବ୍ଦ କାହିଁକି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ନଗର କାହିଁକି ଏତେ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଲାଗୁଛି? ମୁଁ ଅନେକ ଅଶୁଭ ଓ ଅପସକୁନ ଦେଖୁଛି।" "ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ମୋର ମନ ଅତି ଚିଂତିତ; ନିଶ୍ଚୟ ହେ ସାରଥି, ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁଶଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ନାହିଁ, ମୋ ହୃଦୟ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ମୁଁ ନିରାଶ, ଭୟଭୀତ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର।" ଏଭଳି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଭରତ, ନିଜ କ୍ଳାନ୍ତ ରଥ ସହିତ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବୈଜୟନ୍ତ ଦ୍ୱାର ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଜିତାଶ୍ରୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟ ସହ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏଠାରେ, ରାଘବ କ୍ଳାନ୍ତ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ନିର୍ମଳ, କିଏ ଏତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରି ମୋତେ ଏଠିକୁ ଆଣିଛି?” ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଅଶୁଭ ଆଶଙ୍କାରେ ଗ୍ରସ୍ତ, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବ ଅସ୍ଥିର ଲାଗୁଛି; ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏପରି ଚିହ୍ନ ଶୁଣିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।" "ହେ ସାରଥି, ଏଠି ମୁଁ ସେଇ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି: ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ସଫା ନୁହେଁ, ସବୁଠାରେ କଠୋରତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବେ ବନ୍ଦ ନୁହେଁ, ଉଜ୍ୱଳତା ଅନୁପସ୍ଥିତ, ହୋମ ଓ ଅର୍ପଣ ବିହାନ୍ତି ହୋଇଛି, ଏବଂ ଧୂପ ଜଳିବାର କାଳିଆ ଧୂଆଁ ହୱାକୁ ଭରିଛି।" "ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଘରଗୁଡ଼ିକର ପରିବାର ଭୋଜନ କରିନାହାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଅନୁତ୍ସାହୀ, ଘରଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରୀହୀନ। ଦେବସ୍ଥାନର ମାଳା ଶୋଭା ନାହିଁ, ଅଙ୍ଗନା ଅପବିତ୍ର, ମନ୍ଦିର ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅପ୍ରଭା।" "ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଚାଲିଯାଇଛି, ଯଜ୍ଞ ବେଦିକା ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଫୁଲ ବଜାରରେ ମାଳା ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।