ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଭାସ୍ବାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତତିପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଶୂରବୀର ଭରତ, ମୁହଁ ସାଜି ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସେ ଆଦିତ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୁଦାମା ନଦୀକୁ ଦେଖି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ଏହି ମହାନ ପୁତ୍ର ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ, ଦୂରସ୍ଥ, ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ଓ ପଛକୁ ବହୁଥିବା ତରଙ୍ଗମୟ ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ। ସେ ଏଲାଧାନ ନଦୀ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ିଆ ପଥ ଓ ଅଗ୍ନି ତୀର ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ସତ୍ୟବାନ୍, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭରତ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପ୍ରସ୍ତର ବୋଝା ଦେଖି, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଦେଇ ଚୈତ୍ର ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ବିର ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ଉତ୍ତର ଭାରୁଣ୍ଡ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତେବେ ସେ ଦ୍ରୁତ ବହୁଥିବା ଅଟଳ ଯମୁନା, ଯାହାକୁ କୁଳିଙ୍ଗା କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଶରୀର ଶିତଳ କଲେ, ଅଶ୍ୱମାନେ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ନାନ କଲେ, ପାଣି ପିଇଲେ ଓ ପାଣି ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏହି ମହାବନ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଭରତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥରେ ଆଗକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଗତିଶୀଳ ବାୟୁ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲେ। ଏପରି ଭାବେ ରାଘବ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଭାଗୀରଥୀ ମହାନଦୀ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ଯାହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗରର ପୂର୍ବ ତୀରରେ ଥିଲା। ପୂର୍ବ ତୀରରେ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ କୁଟିକୋଷ୍ଠିକା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାଠାରୁ ସେନା ସହିତ ଧର୍ମବର୍ଦ୍ଧନକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଦ୍ୱାରର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ସେ ଜମ୍ବୁପ୍ରସ୍ଥକୁ ଆସି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୋହର ଭିଲ୍ଲେଜ୍ ଭରୂଥକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ ଭଲ ପ୍ରକୃତିର ଅରଣ୍ୟରେ ରହି, ଉଜ୍ଜିହାନ ଉଦ୍ୟାନ ପ୍ରତି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରିୟ ବୃକ୍ଷ ଅଛି। ପ୍ରିୟ ସାଳ ଗଛ ପହଞ୍ଚି, ଭରତ ତ୍ୱରିତ ଅଶ୍ୱରେ ଚଢ଼ି, ସେନାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ଦୂତିୟ ଗତିରେ ଆଗକୁ ଯାଇଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀ ତୀରରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଉତ୍ତାନକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ତ୍ୱରିତ ରଥରେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ିଆ ନଦୀ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ହାତୀ ପୃଷ୍ଠ ନିକଟ ସ୍ଥିତ ଏକ ଛୋଟ ଝୋପଡ଼ିକୁ ପହଞ୍ଚି, ମହାବୀର ଭରତ କପିବଟରେ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏକ-ଶାଳା, ଵିନତା ଓ ଗୋମତୀ ନଦୀ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, କଳିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚି, ସାଳ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭରତଙ୍କ ରଥ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ତଥାପି ସେ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅରଣ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରଭାତବେଳେ ଗନ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଲେ। ସପ୍ତ ରାତି ଯାତ୍ରା କରି, ମନୁ ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ସେ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟା ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କ ରଥୀକୁ କହିଲେ, "ଏହି ନଗର ଯାହା ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୋତେ ପରିଚିତ ଲାଗୁନାହିଁ। ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ ଅୟୋଧ୍ୟା ମାଟି ହ୍ଳାଦ ହୋଇଯାଇଛି, ଏଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଛନ୍ତି।" "ପୂର୍ବେ ଏଠି ଋଷିମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲେ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏହି ନଗରରେ ସଦା ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜି, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଖରେ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ, ଉଦ୍ୟାନ ଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନେ ଖେଳି ହେବା ପରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।" "ପୂର୍ବେ ଉଦ୍ୟାନ ଚାରିପାଖରେ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ଆଜି ଏହିଠାରେ ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ଶୋକ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବରୁ ଆନନ୍ଦ ଥିଲା। ରଥୀ, ଏହି ନଗର ମୋତେ ଅରଣ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଛି; ଏଠି କୌଣସି ରଥ, ହାତୀ, ଅଶ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।" "ପୂର୍ବରୁ ମହାନୁଭାବମାନେ ଯେପରି ଯାଉଥିଲେ ଓ ଆସୁଥିଲେ, ଏଠି ଏବେ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସେମାନେ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ଲାଗୁଛନ୍ତି।" "ପଥରେ ପତିତ ଶାଖାପାତ୍ର, ଗଛମାନେ ମଧୁର କନ୍ଦନ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି, ଏଠି ମଦିରା ମୃଗ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।" "ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ମଧୁର ମୃଦୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପରେ ମିଶି ଉଡ଼ୁଥିଲା, ଏବେ ସେମାନେ ଅନୁପସ୍ଥିତ।" "କିଏଁ ଆଜି ଶୁଭ ପବନ ପୂର୍ବପରି ବହୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଚାରିପାଖ ଢୋଲ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ମିଶି ବହୁଥିଲା?" "କିଏଁ ଏହି ନଗରରେ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଅବିରତ ଥିଲା, ଆଜି ତାହା ନାହିଁ, ଏହି ନଗର ମନ୍ଦ ଗତିରେ ଚାଲିଛି? ମୁଁ ଅନେକ ଅଶୁଭ ଓ ଅପଶକୁନ ଦେଖୁଛି।" "ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତ; ନିଶ୍ଚିତ, ରଥୀ, ଆମ ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ ଦୁର୍ଲଭ।" "ବିକଳ୍ପ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ହୃଦୟ ଅତି କ୍ଲିଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖିତ; ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତି ମୋ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ଘେରିଛି।" ଏପରି ଭାବେ ଭରତ, ତାଙ୍କ କ୍ଲାନ୍ତ ରଥ ସହିତ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ରକ୍ଷିତ ଅୟୋଧ୍ୟାର ବୈଜୟନ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉଠି, ତାଙ୍କର ଜୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ସେମାନେ ସହିତ ଭରତ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଭରା ହୃଦୟ ନେଇ ଗଲେ ଓ ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରତି ନମସ୍କାର କଲେ। ସେଠାରେ ରାଘବ ତାଙ୍କ କ୍ଲାନ୍ତ ରଥୀକୁ କହିଲେ, "ହେ ଦୋଷରହିତ, କାହିଁକି ଏପରି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି?" "ମୋ ହୃଦୟକୁ ଅପଶକୁନ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛି, ମୋ ସ୍ୱଭାବ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି; ଏପରି ଚିହ୍ନ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।" "ହେ ରଥୀ, ଏଠି ମୁଁ ସେହି ଚିହ୍ନ ଦେଖୁଛି: ରାସ୍ତା ଅସଫା, ସବୁଠାରେ କଠୋରତା।" "ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବେ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ, ଏଠି କୌଣସି ଅଳଂକାର ନାହିଁ, ହବନ ଆଦି ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉନାହିଁ, ଏବଂ ବାୟୁ ଧୂପର ଧୂଆଁରେ ଭରିଯାଇଛି।" "ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଘରଗୁଡ଼ିକର ଲୋକମାନେ ଖାଇନାହାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଘର ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ।