ଅଶ୍ୱରାଜା ଶୀଘ୍ର ଭାରତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସେଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବେ। ତାଙ୍କ ମାମା ଭାରତଙ୍କୁ ଏୟରାବତ ବଂଶର ହାତୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯିବା, ଦ୍ରୁତ ଓ ଭଲ ଯୋତା ଯଉଥିବା ଖଚ୍ଚର ଦେଲେ। ସେଉଁଠି ରାଜପାଳିସରେ ପାଳିଥିବା, ବାଘ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦାନ୍ତଧାରୀ ବଡ଼ ଆକାରର କୁକୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପହାର ଦେଲେ। ଏପରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ ଭାରତ ତାଙ୍କ ମାମାଘର ଓ ମାମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ରଥାରୋହଣ କରି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଦୂତମାନଙ୍କ ତ୍ୱରା ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ତାଙ୍କ ଗୃହ ଛାଡ଼ି, ଲୋକ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜପଥରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଭାରତ ନାଗର ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ ଓ ବିନା ବାଧାରେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପୁନଃ, ମାତା ଓ ମାମା ଯୁଧାଜିତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରଥାରୋହଣ କରି ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶତାଧିକ ଚକ୍ରବଳିତ ରଥ ଯୋତାଯାଇଥିଲା, ଦାସମାନେ ଉଣ୍ଟ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର ଉପରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସେନା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ, ଆର୍ଯ୍ୟକ ସମାନ ପଦବୀ ଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ଶତ୍ରୁହୀନ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ କରି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ଗୃହରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରୁ ବାହାରିବା ପରି ବାହାରିଲେ। ଏବେ ଆପଣ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାତରିତିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ପରିଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ। ସେ ଶୂରବୀର ଭାବରେ ମୁହଁ ଆଗକୁ କରି ରାଜମହଳ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୁଦାମା ନଦୀ ଦେଖି, ତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ଉଜ୍ୱଳ ପୁତ୍ର ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀ, ଯାହା ଦୂର ଓ ପଛକୁ ବହୁଥିବା, ତାହାକୁ ତରିଗଲେ। ଏଲାଧାନ ନଦୀ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ପାଥର ଭରା ପଥ ଓ ଅଗ୍ନିମୟ, ବାଣ କାଟିଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସତ୍ୟବାନ, ପବିତ୍ର ଓ ଉଜ୍ୱଳ ଭାରତ ଶିଳା ଭରା ପାହାଡ଼ ଦେଖି, ଚୈତ୍ରବନ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପହଁଚି, ଶକ୍ତି ସହିତ ତାହାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ମତ୍ସ୍ୟ ନାୟକମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରଭାଗର ଭାରୁଣ୍ଡ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତେଜସ୍ୱୀ ଯମୁନା ନଦୀ, ଯାହା କୁଳିଙ୍ଗା ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ, ତାହାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି ସେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। ସେଠି, ସେମାନେ ଦେହ ଶିତଳ କରି, ଥକିଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ସ୍ନାନ କରି, ପାଣି ପିଇ, ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ପ୍ରଭୁତ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ଯାନରେ ବାୟୁ ପରି ଗମନ କଲେ। ରାଘବ ଶୀଘ୍ର ଭାଗୀରଥୀ ମହାନଦୀ ପାଖକୁ ପହଁଚିଲେ, ଯାହା ଦୁର୍ଗମ ଓ ପୂର୍ବତଟରେ ଖ୍ୟାତି ଥିଲା। ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାକୁ ଆସି, ସେନା ସହିତ ଧର୍ମବର୍ଧନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ପାଖରେ ଜମ୍ବୁପ୍ରସ୍ଥ ପହଁଚି, ଦଶରଥପୁତ୍ର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭାବରେ ଵରୂଥ ଗ୍ରାମକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେଠି ଶୁଭ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଉଜ୍ଜିହାନର ଉଦ୍ୟାନ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରିୟ ବୃକ୍ଷ ଅଛି। ପ୍ରିୟ ସାଳ ବୃକ୍ଷ ପହଁଚି, ଭାରତ ତୁରନ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ସେନାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଉତ୍ତାନକା ନଦୀ ତରି, ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ ନଦୀ ଦ୍ରୁତ ଯାନରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ହାତୀ ପଛ ଅଞ୍ଚଳର ଝୋପଡ଼ି ପହଁଚି, ମନୁଷ୍ୟସିଂହ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀ କପିବଟରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ଏକସାଳା, ବିନତା ଓ ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, କଳିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପହଁଚି, ସାଳ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭାରତଙ୍କ ଯାନ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ତଥାପି ସେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅରଣ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ସେଠାକୁ ପହଁଚିଲେ। ସେ ସେଠାରେ ମାନବ ରାଜା ମନୁ ନିର୍ମିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଦେଖିଲେ, ଯାତ୍ରାରେ ସାତ ରାତି କଟାଇଥିଲେ। ଅଗ୍ରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ନଗର, ଯାହା ପୂଣ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୋତେ ପରିଚିତ ଲାଗୁନାହିଁ।" "ସାରଥି, ଦୂରରୁ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଛି, ମୃଦୁଳ ମାଟିରେ ଭରିଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦଜ୍ଞ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଥିବା।" "ଏଠାରେ ଗତକାଲି ସଦା ଋଷିମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲେ, ରାଜା ଋଷିମାନେ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏଠାରେ ସଦା ଉତ୍ସବ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।" "କିନ୍ତୁ ଆଜି ଚାରିପାଖରେ ପୁରୁଷ-ନାରୀମାନେ ଆବାଜ ଶୁଣିପାରୁନାହିଁ, ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଦିନର ଖେଳ ପରେ ଜନଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।" "ପୂର୍ବେ ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଲୋକମାନେ ଦୌଡ଼ିବାରେ ରମ୍ୟ ଥିଲେ, ଆଜି ସେଗୁଡ଼ିକ ତ୍ୟାଗିତ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି।" "ସାରଥି, ଏହି ନଗର ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଲାଗୁଛି; ଏଠାରେ କୌଣସି ଯାନ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।" "ପୂର୍ବେ ଯେପରି ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଆସୁଥିଲେ, ଯାଉଥିଲେ, ଏବେ ତାହା ନାହିଁ; ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ।" "ପୂର୍ବେ ଏଠି ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖୁଛି।" "ପଥରେ ପତିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଦୁଃଖିତ ବୃକ୍ଷ ଦେଖି, ମତିମନ୍ଦ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।" "ପୂର୍ବରୁ ଯେ ମୃଦୁ ମଧୁର କଥା ଚାଲିଥିଲା, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗରୁର ଗନ୍ଧ ଦେଉଥିଲା, ଏବେ ସେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ।" "କାହିଁକି ଏହି ଶୁଭ ପବନ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଚଲୁଥିଲା, ମୃଦଙ୍ଗ, ଢୋଳ, ବୀଣା ଶବ୍ଦ ଆଣିଥିଲା, ଏବେ ତାହା ନାହିଁ?" ଏପରି ଭାବେ ଭାରତ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରାର ଶେଷରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଅପୂର୍ବ ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ।