ଏହି ଉତ୍କଳ ଦେଶର ପବିତ୍ର ଭାଷାରେ ଆମେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ ଘଟଣାକୁ କଥା କହିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ରାମାୟଣର ବାଲକାଣ୍ଡର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅନୁସୂତିରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଅଶ୍ଵମେଧ ଯଜ୍ଞର ବିଶେଷ ବିବରଣା ଆମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଛୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଲ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅଶ୍ଵମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ତିନି ଦିନ ଧରି ଚାଲିଥିବା ବିଧି ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ନାମକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଅତିରାତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧିଗୁଡିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଷ୍ପାଦନ କରିଲେ। ତାପରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ, ଅତିରାତ୍ର, ଅଭିଜିତ, ବିଶ୍ବଜିତ, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଏବଂ ମହାଯଜ୍ଞ ଭଳି ଅନେକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଲା। ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ ରାଜା ଦଶରଥ, ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ଉନ୍ନତ କରିଥିବା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ହୋତା (Hotṛ) କୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ (Adhvaryu) କୁ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ (Brahman) କୁ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଉଦ୍ଗାତା (Udgātṛ) କୁ ଦାନ କଲେ। ଏହି ଦାନ ପ୍ରଥା ଅତି ପୁରାତନ କାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ଭାବେ ସମାପ୍ତ କରି, ରାଜା ଦଶରଥ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ଭୂମି ଦାନ କଲେ। ଏପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏହି ମହାନ ବଂଶଜ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ—“ମହାରାଜ, ଆପଣ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଆମେ ଏହି ଭୂମି ଲାଗି ଚାହିଁନାହିଁ, ଏହାକୁ ଶାସନ କରିବାର କ୍ଷମତା ଆମେ ରଖିନାହିଁ।” “ମହାରାଜ, ଆମେ ସଦା ସ୍ଵାଧ୍ୟାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଲିନ ରହୁଛୁ। ଆପଣ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ରତ୍ନ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, କିମ୍ବା ଗାଈ—ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ, ଦିଅନ୍ତୁ। ଭୂମି ଆମ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।” ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି ଉପଦେଶ କରିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କଲେ। ସେ ଦଶ କୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ତାହାର ଚାରି ଗୁଣା ଚାନ୍ଦି ଦାନ କଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଧନ ନିଜ-ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କଲେ। ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗ ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାଗ ଦେଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଗଲା। ଯେଉଁମାନେ ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ନେହରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ଦିଆଯିବା ହେଲା। ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କୋଟି କୋଟି ପ୍ରମାଣରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ହେଲା, ଏବଂ ଏକ ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଙ୍ଗନ ଦିଆଯିଲା। ଯେଉଁ ଚାହିଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ଦଶରଥ ଦାନ କରିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଉପଚାର କଲେ। ଏହା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ, ଆନନ୍ଦରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ନତମସ୍ତକ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଏହି ଦାନ ଦେଇଥିବା ଦୟାଳୁ, ଶୂରବୀର ରାଜା ଦଶରଥ ଉଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ସ୍ଵର୍ଗ ଲାଭକରିବା, ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟଳ ଭାବେ ନିଷ୍ପାଦିତ ହେଲା। ଏହା ପରେ ଦଶରଥ ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ। ଏବେ ତୁମେ ଏମିତି କିଛି କରିବା ଉଚିତ ଯାହା ମୋ ବଂଶର ବୃଦ୍ଧି କରିବ।” ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗ କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ଚାରି ପୁଅ ହେବେ, ତାହାରେ ଆପଣଙ୍କ ବଂଶର ମହିମା ବୃଦ୍ଧି ହେବ।” ଏହି ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ମହାନ ଆତ୍ମା ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ଆଦରରେ ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗଙ୍କୁ ପୁନି କଥା କହିଲେ। ଏଠାରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ପଂଦର ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏଠି, ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗ ଅଳ୍ପ ମନନ କରି, ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ବେଦଜ୍ଞ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ମୁଁ ଅଥର୍ବଶିର୍ଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ଯଜ୍ଞ କରିବି।” ଏହିପରି ଶେଷ କଥା କହି, ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ନିବେଦନ କରି ମନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଯଥାବିଧି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ନିବେଦନ ପାଇଁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଯାତନା ଦେଉଛି। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରୁନାହିଁ।” “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଵର ଦେଇଥିଲେ। ଆମେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଛୁ; ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟକୁ ସହି ଚାଲିଛୁ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ତିନି ଲୋକକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” “ସେ ଶାସ୍ତ୍ରୀ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅସୁରମାନେ ଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଛି, ଵର ଦ୍ୱାରା ଅଭିମାନୀ ହୋଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜଳାଇନାହିଁ, ପବନ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିନାହିଁ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାର ତରଙ୍ଗ ଉଠାଉନାହିଁ।” “ଏହିପରି ଭୟ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଆସିଛି। ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।” ଦେବତାମାନେ ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ—“ତାଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଉପାୟ ଏବେ ଜଣାଗଲା। ସେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ—‘ମୁଁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ଦେବ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ ଙ୍କୁ ଅଜୟ’, ମୁଁ ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥିଲି। ଦୂଷ୍ଟ ରାବଣ ମନୁଷ୍ୟ ଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ଉଲ୍ଲେଖ କରିନାହିଁ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରିପାରିବ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।” ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଗଦା ଧାରଣ କରି, ପୀତ ମେଘ ମେଘ ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ ଦେବମାନେ ଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ ଆସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏଠାରେ ଆସି, ଏକାଗ୍ର ମନ ନିୟୋଗ କରି ଦେବମାନେ ଙ୍କୁ ନମନ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବିଷ୍ଣୁ, ଜଗତର ଭଲ ଚାହିଁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିୟୋଜନ କରୁଛୁ; ଆପଣ ଅୟୋଧ୍ୟାର ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ।