ଏହି କଥା ଓଡ଼ିଆରେ ଏଭଳି ପ୍ରବାହମୟ ଭାବେ ରହିଛି— ଏହି ଭୂମିରେ ଯେଉଁ ମହାନ୍ୟ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବଳଶାଳୀ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାନ୍ତି। ଯଦି ଏଠାରେ ରାଜା ନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଇଥାନ୍ତା, କାହାକୁ ଭଲ କି ମନ୍ଦ ବୁଝିବା ଯାଉ ନଥିଲା। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମହାନ୍ୟ ରାଜା ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ, ଯେପରି ମହାସାଗର ତାହାର ସୀମା ଭିତରେ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଆମର ଆଚରଣ ଦେଖି, ଏହି ରାଜ୍ୟଟି ରାଜା ବିନା ଅରଣ୍ୟ ସମାନ ହୋଇଯାଇଛି। ଦୟାଳୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ବଳ୍କଳ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଷଠିଏଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ସମସ୍ତ ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— “ବର୍ତ୍ତମାନ ଭରତ, ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କ ନଗରରେ, ରାଜଭବନରେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଭାଇଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଆଣିବା ପାଇଁ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଦୂତମାନେ ଯିବା ଉଚିତ—ଦେରି କାହିଁକି?” ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯିଅନ୍ତୁ, ଯାଉନ୍ତୁ।” ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଆଉ କହିଲେ— “ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ ଓ ନନ୍ଦନ—ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ତୁମେ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ସହିତ ରାଜଧାନୀ ଓ ରାଜଭବନକୁ ଯାଅ। ଦୁଃଖ କୁ ଛାଡ଼, ଭରତଙ୍କୁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ କୁହ—‘ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ତୁମକୁ ଅଭିବାଦନ ଜଣାଉଛନ୍ତି। ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ, ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ କାମ ଅଛି।’ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଯେ, ରାମ ବନବାସକୁ ଗଲେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ପିତା ପରଲୋକ ଗମନ କରିଛନ୍ତି; ମାତ୍ର ଏହି ଡାକ ଅଛି ବୋଲି କୁହ। ରାଜା ଓ ଭରତ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣ ନେଇ ଯାଅ। ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ, ଦୂତମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ତୟାରି କଲେ। ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ କାମ ସମାପ୍ତ କରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ ଦୂତମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ, ଦୀର୍ଘ ଅପରଟାଳା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ କୂଳ ଅନୁସରଣ କରି, ମାଳିନୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପଞାଳ ଭୂମିକୁ ଯାଇ, କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଥିବା ନଦୀ ଦେଖି, ମନ ମଧ୍ୟରେ ଦୂତ୍ୟ କାମରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେବୀୟ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶରଦଣ୍ଡା ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଓ ଲୋକମାନେ ଥିଲେ। ନିକୂଳ ଗଛର କାନନ, ଏକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ମନୋରଥ ପୂରଣ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରଣାମ କରି, କୁଲିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମୟ ଉଚିତ ହେବା ପରେ ସେମାନେ ପବିତ୍ର ପୂର୍ବଜ ପୂଜିତ ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀ, ଯାହା ବୋଧିଭବନରୁ ବହିଆସୁଥିଲା, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଏଠାରେ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୁପ୍ପି ହାତରେ ଜଳ ପିଉଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ ବାହ୍ଳୀକ ଭୂମି ଓ ସୁଦାମାନ ପର୍ବତ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସ, ବିପାଶା ଓ ଶାଲ୍ମାଳୀ ନଦୀ, ଅନେକ ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଜଳାଶୟ ଓ ବିଲ ଦେଖିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସିଂହ, ବାଘ, ହରିଣ ଓ ହାତୀ ଦେଖି, ସେମାନେ ମହାପଥରେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଏହି ପର୍ବତ ନଗରୀକୁ ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ, ପରିବାରର ରକ୍ଷା ଓ ବଂଶର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସେମାନେ କଷ୍ଟ ଅପେକ୍ଷା କରିନାହିଁ, ଏବଂ ରାତିରେ ସେଇ ନଗରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନସଠିଏଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେଇ ରାତିରେ, ଯେତେବେଳେ ଦୂତମାନେ ନଗରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭରତ ଏକ ଅପ୍ରସନ୍ନ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ। ସେଇ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଏହି ଦୁଃଖଦ ସ୍ୱପ୍ନ ମନେ ପକାଇ, ମହାରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ମନୋଦୁଃଖ ଦେଖି, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାକୁ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିଲେ, କେହି ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଲେ, କେହି ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଆଉ କେହି ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଓ ହାସ୍ୟର ଆୟୋଜନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ମହାନ୍ୟ ଭରତ, ମିତ୍ରମାନେ ଆଶ୍ୱାସନ ଓ ହାସ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ସମ୍ମିଳିତ ବୃନ୍ଦରେ ବସି, ଭରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ମିତ୍ର, ତୁମେ କାହିଁକି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହଁ?” ତାହାର ପ୍ରତି ଭରତ କହିଲେ—“ମୋ ଉପରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ତାହାର କାରଣ ଶୁଣ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ମୋ ପିତା ଅସ୍ଫୁଟ ଚୂଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ଦେହ ସହ ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଏକ ମଳିନ ଦୁଷ୍ଟ ଜଳାଶୟରେ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କର ହାତରେ ତେଲ ନେଇ ଆବୃତ୍ତି କରି ପିଉଛନ୍ତି, ହସୁଛନ୍ତି। ପୁନି, ତିଳର ଲଡ଼ୁ ଖାଇ, ମୁଣ୍ଡ ଝୁଲାଇ, ଦେହ ତେଲରେ ମାଜି, ପୁନିପୁନି ତେଲରେ ବିଲୀନ ହେଉଛନ୍ତି। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ହଠାତ୍ ନିବା ଯାଇଛି। ରାଜା ହାତୀର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ହଠାତ୍ ନିବା ଯାଇଛି।” ଏଭଳି ଭାବରେ ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣାମାନେ ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ଘଟିଲା।