ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହାକାବ୍ୟର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅନୁଶୃତିଗୁଡିକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଶୁଣ। ଏଠାରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। ଯେପରି ନଦୀ ଜଳ ବିହୀନ ହୋଇଯାଏ, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ଘାସ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ନା କି ଗାଈ ଚରାଇ ନଥିଲେ ଗୋଉଳ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନ୍ୟାୟରେ ଭରିଯାଏ। ଯେପରି ରଥର ଚିହ୍ନ ତାଳପଟା ଓ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଆମ ଚିହ୍ନ, ଏଠାରେ ଦେବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଏହି ରାଜା ଆମ ଗର୍ବ। ରାଜା ବିନା ଭୂମିରେ କିଛି ଅଧିକାର ନଥାଏ, ମାଛମାନେ ଯେପରି ଅନ୍ୟ ମାଛକୁ ଖାଏ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାଉଁ ଅପରକୁ ଦଳିଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରନ୍ତି, ଅନାସ୍ଥିକ, ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ଭୟରେ ନିୟମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଶରୀର ପାଇଁ ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟର ମୂଳ। ରାଜା ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ; ରାଜା କୁଳର ଉତ୍ସ; ରାଜା ମାତା ଓ ପିତା ସମ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଉପକାରକ। ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଓ ପ୍ରବଳ ଭାରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକ ସଦ୍ରାଜା ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଯଦି ରାଜା ନ ଥାନ୍ତେ, ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ, କିଛି ଭଲ ଓ ଖରାପ ଚିହ୍ନିବା ନ ଯାଏ। ଏହି ମହାନ ରାଜା ଯେଉଁଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ସେଠାରେ ମାତ୍ର ତାଙ୍କର ଆଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ କରୁ, ଯେପରି ସାଗର ନିଜ ସୀମା ଚାଡ଼ି ନଯାଏ। ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମର ଚରିତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଏହି ରାଜ୍ୟ ରାଜା ବିନା ଜଙ୍ଗଲ ସମାନ ହୋଇଯାଇଛି; ଦାନଶୀଳ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ପୁତ୍ରକୁ ଏଠାରେ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଠଷଠି ବା ସଠିଏଠି ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବସିଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏବେ ଭରତ ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କର ନଗର ଏବଂ ରାଜମହଳରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଶୁଭ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ଦୃତ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯାଉ, ଏହି ଦୁଇ ସୂରବୀର ଭାଇଙ୍କୁ ନେଇ ଆଣନ୍ତୁ—କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରିବେ?" ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯାଉ ଦିଅନ୍ତୁ।" ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ପୁନି କହିଲେ— "ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ, ଓ ନନ୍ଦନ—ତୁମେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଚଢ଼ି ଶୀଘ୍ର ରାଜଧାନୀ ଓ ରାଜମହଳକୁ ଯାଅ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଭରତଙ୍କୁ ଏହି ବାର୍ତ୍ତା କହିବା— 'ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ତୁମକୁ ଅଭିବାଦନ ପଠାଇଛନ୍ତି। ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଏଠାରୁ ଯାଅ, ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ କାମ ଅଛି।' କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିବା ନୁହେଁ ଯେ ରାମ ବନବାସକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ପିତା ଚଳିଗଲେ; ମାତ୍ର ଏହି ଡାକ ଅଛି ବୋଲି କହିବ। ସୁନ୍ଦର କପଡ଼ା ଓ ଭଲ ଗହନା ଭରତ ଓ ରାଜା ପାଇଁ ନେଇଯିବା।" ଏହିପରେ ଦୂତମାନେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି କେକୟାକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ଆଚାର କରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଦୂତମାନେ ଦୃତ ଗତିରେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଦୀର୍ଘ ଅପରଟାଲା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ କୂଳ ଅନୁସରଣ କରି, ମାଳିନୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପଞାଳ ଦେଶ ଓ କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ପ୍ରସ୍ନ୍ନ ହ୍ରଦ, ନଦୀ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ଜଳ ଦେଖି, ଦୂତମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଦୃତ ଗତିରେ ଚାଲିଲେ। ଏହିପରି ଦୂତମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଶୁଭ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଶରଦଣ୍ଡା ନଦୀ ପାଖକୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଲୋକ ଥିଲେ। ନିକୂଳ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହି ପବିତ୍ର ଇଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ନମସ୍କାର କରି, କୁଳିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଏହିପରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ପବିତ୍ର ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଆସି, ଯାହା ପିତୃପୂଜା ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଓ ବୋଧିଭବନରୁ ବହିଯାଏ। ଏଠାରେ କୁଞ୍ଜି ହାତରେ ଜଳ ପାନ କରୁଥିବା, ବେଦ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେଖି, ଦୂତମାନେ ବାହ୍ଳୀକ ଦେଶ ଓ ସୁଦାମାନ ପର୍ବତ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସ, ବିପାଶା ଓ ଶାଲ୍ମାଳୀ ନଦୀ, ଅନେକ ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଝିଲିକା, ଓ ଜଳାଶୟ ଦେଖି, ସିଂହ, ବାଘ, ମୃଗ ଓ ହାତୀ ଦେଖି, ଦୂତମାନେ ମହାପଥ ଦେଇ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ ଦୃତ ଗତିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଏହି ଦୂତମାନେ, ତାଙ୍କର ଯାନ ଥକିଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ପର୍ବତ ନିବାସକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ, କୁଳର ରକ୍ଷା ଓ ବଂଶ ପାଳନ ପାଇଁ ଏହି ଦୂତମାନେ ଅବିରତ ଦୃତ ଗତିରେ ରାତିରେ ସେହି ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏବେ ଶୁଣ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଉନସତିଏଠି ସର୍ଗ। ସେହି ରାତି, ଯେବେ ଦୂତମାନେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭରତ ଏକ ଅପ୍ରୀତିକର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ। ପରେ ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସେହି ଦୁଃଖଦ ସ୍ୱପ୍ନ ମନେପକାଇ ଭରତ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସାଙ୍ଗମାନେ ସେଙ୍କୁ ମନ ହଳକା କରିବାକୁ ଏକାଠି ହେଲେ। କେହି ଗୀତ ଗାଇଲେ, କେହି ନୃତ୍ୟ କଲେ, କେହି ନାଟକ ଓ ହାସ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ମିତ୍ରମାନେ ମୃଦୁ କଥା କହି, ହସ ଭରା କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭରତଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଅତି ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ସମ୍ମିଳିତ ସାଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ଭରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ମିତ୍ର, କାହିଁକି ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ?" ଏହିପରି ଶ୍ରୀରାମାୟଣର ଏହି ଦିବ୍ୟ ଘଟଣାବଳୀ ଗଭୀର ଭାବରେ ଘଟିଲା।