ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ନଥିଲେ କ’ଣ ହୁଏ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ ଉପରେ କେମିତି ପ୍ରଭାବ ପକାଏ, ଏହି ନେଇ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା। ଏପରି ଦେଶରେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ କେହି ସୁଖୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ଦେଶରେ ଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ରାଜା ବିହୀନ ଦେଶରେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଲଗାଇ ତାଳ ଚାଲନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଗଛମାନଙ୍କ ପରି ଚମକିଉଠନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ନଦୀରେ ପାଣି ନାହିଁ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଘାସ ନାହିଁ, ଗାଈମାନେ ଗୋପାଳକ ବିନା ଅସହାୟ, ସେପରି ରାଜା ବିହୀନ ଦେଶ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିୟମିତ। ଯେପରି ରଥର ପତାକା ତାହାର ଚିହ୍ନ, ଅଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ତା’ର ଚିହ୍ନ, ତେଣୁ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେଶର ପତାକା ଭଳି, ଯିଏ ଦିବ୍ୟତ୍ୱ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି। ରାଜା ନଥିଲେ କେହି କାହାର କିଛି ନୁହେଁ, ମାଛମାନେ ଯେପରି ଏକାଉଁଠାରେ ଏକାକୁ ଖାଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଏକାଉଠାରେ ଏକାକୁ ଦଳିଦେଇଥାନ୍ତି। ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରୁଥିବା, ନାସ୍ତିକ, ଓ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ନିୟମ ମଧ୍ୟରେ ଆସନ୍ତି। ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଶରୀର ପାଇଁ ସଦା କାମ କରେ, ସେପରି ରାଜା ଦେଶର ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଉତ୍ସ। ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଉତ୍ତମ କୁଳର ଉତ୍ସରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ମାତାପିତା ସମ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାରକ। ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବଳବାନ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକ ମହାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି ରାଜା ନ ଥାନ୍ତି, ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଏ, କିଛି ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ, କାରଣ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ବିଚ୍ଛେଦ କରିବା ପାଇଁ ରାଜା ଅବଶ୍ୟକ। ରାଜା ଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ନିଜ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏଠି ରାଜା ବିହୀନ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ହୋଇଯାଇଛି; ଦାନଶୀଳ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ପୁତ୍ର, ଏଠି ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକିତ ହେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଆଲୋଚନା ପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବସିଷ୍ଠ ଏହି ଉପସ୍ଥିତ ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ବର୍ତ୍ତମାନ ବରତ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ନଗର ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଶୁଭ ରେଖାରେ ରହୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଭାଇଙ୍କୁ ନେଇଆସିବା ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଯାଉନ୍ତୁ; ଆମେ କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରିବା?" ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ—"ଯିଅନ୍ତୁ, ଦୂତମାନେ ଯାଉନ୍ତୁ।" ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ, ଓ ନନ୍ଦନ—ତମେ ସମସ୍ତେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଯାଉ, ଓ ବରତଙ୍କୁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଏହି କଥା କହ—'ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଉଛନ୍ତି। ତ୍ୱରିତ ଚଳିଯାଅ, ଜରୁରୀ କାମ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।'" "କିନ୍ତୁ ବରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିବା ନୁହେଁ ଯେ ରାମ ଅରଣ୍ୟବାସକୁ ଗଲେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପିତା ଚଳିଗଲେ—କେବଳ ଏହି ଡାକକୁ ରଘୁବଂଶର ଗୃହକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ବୁଝାଇଦିଅ। ରାଜା ଓ ବରତଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ନେଇ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଯାଅ।" ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ କରି, ଦୂତମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇ, କେକୟା ଦେଶ ପାଇଁ ତ୍ୟାରି ହେଲେ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ିଲେ। ପ୍ରସ୍ଥାନ ନିୟମ ପାଳନ କରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ତେବେ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ଅପରଟାଳା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ କୂଳ ଧାରି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗଲେ, ମାଳିନୀ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲି, ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶକୁ ଏବଂ କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ ଅଞ୍ଚଳ ପାର କଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ, ନଦୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ଦେଖି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଶରଦଣ୍ଡା ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ ଥିଲା। ନିକୂଳ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନକୁ, ଯେଉଁଠି ମନୋକାମନା ପୂରଣ ହୁଏ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ନମସ୍କାର କରି, କୁଳିଙ୍ଗ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଯଥାସମୟରେ, ପୂଜ୍ୟ ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀ (ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର), ବୋଧିଭବନରୁ ନିସ୍ସୃତ, ତାହାକୁ ଆସିଲେ। ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଳୁ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପିଉଥିବା ଦେଖି, ବାହ୍ଲୀକ ଦେଶ ଓ ସୁଦାମାନ ପର୍ବତ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିବାସ, ବିପାଶା ଓ ଶାଲ୍ମାଳୀ ନଦୀ, ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଜଳାଶୟ ଓ ଜଳସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ସିଂହ, ବାଘ, ମୃଗ ଓ ହାତୀ ଦେଖି, ମହାମାର୍ଗ ଧାରି ନିଜ ମାଲିକଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଚାଲିଥିଲେ। ଦୂତମାନେ, ଲମ୍ବା ଯାତ୍ରାରେ ଗୋଡ଼ ଥକିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଓ ପାହାଡ଼ ଗାଁକୁ ବିଳମ୍ବ ବିନା ପହଞ୍ଚିଲେ। ମାଲିକଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ, ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବଂଶର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସେମାନେ ରାତିରେ ଏହି ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଉଁପରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନସଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେଇ ରାତିରେ, ଯେଉଁବେଳେ ଦୂତମାନେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବରତ ଏକ ଅପ୍ରିୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ। ସେଇ ରାତି ଶେଷ ହେବା ସହ ବରତ ସେହି ଦୁଃଖଦାୟକ ସ୍ୱପ୍ନ ମନେ ପକାଇ, ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନୋବେଦନା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବା ପାଇଁ ସଭାରେ ନାନା ଗଳ୍ପ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।