ଏକ ଶୁଭ ଦିନରେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ନିୟୁକ୍ତ ପୁରୋହିତ, ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବିକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଶୁଦ୍ଧତା ନେଇ, ଯଥାସମୟରେ ଏବଂ ଯଥାପ୍ରକାରରେ ଏହି ଚର୍ବିର ଧୂଆଁର ସ୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜ ପାପକୁ ଦୂର କରିଲେ। ଏଠାରେ, ସୋଳେ ଜଣ ପୁରୋହିତ ଯଜ୍ଞ ନିୟମାନୁସାରେ ଘୋଡାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିଲେ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପଣ ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛର ଶାଖାରେ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ନୀଳ ଗଛର ପାତ୍ର ନିୟମିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ତିନି ଦିନ ଚାଲିଥାଏ; ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ନାମକ ଯଜ୍ଞ ହୋଇଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ତଦନନ୍ତର ଅତିରାତ୍ର ଏବଂ ଅନେକ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ହୋଇଥାଏ। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ, ଅତିରାତ୍ର, ଅଭିଜିତ, ବିଶ୍ୱଜିତ, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଏବଂ ମହାୟଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ କୁଳର ଉନ୍ନତିକୁ ବଢାଇ ଦେଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ହୋତା, ପଶ୍ଚିମକୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଦକ୍ଷିଣକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଉତ୍ତରକୁ ଉଦ୍ଗାତାକୁ ଦାନ କରିଲେ। ଏହି ଦାନ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ନିୟମିତ ଏବଂ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ କୁଳର ଉନ୍ନତିକୁ ବଢାଇ ଦେଇ, ଏହି ଭୂମିକୁ ଯଜ୍ଞର ପୁରୋହିତମାନେକୁ ଦାନ କରିଲେ। ଏହି ଦାନ ପାଇଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ମହାନ ବଂଶଜ ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ ତାଙ୍କୁ ପାପମୁକ୍ତ ରାଜା ଭାବରେ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଏହି ଭୂମିର ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ। ଆମେ ଏହି ଭୂମିର ଦରକାର ନାହିଁ, ଆମେ ଏହାର ପାଳନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ।" "ମହାରାଜ, ଆମେ ସଦା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଲିନ ରହୁଛୁ। ଆପଣ ଆମକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦାନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ମଣି, ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଗାଁ—ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ, ଆମକୁ ଦାନ କରନ୍ତୁ। ଆମେ ଭୂମିର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।" ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗାଁ ଦାନ କରିଲେ। ତାପରେ, ଦଶ କୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ତାର ଚାରିଗୁଣା ରୂପା ଦାନ କରିଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଏହି ଦାନକୁ ନିଜେ ମଧ୍ୟେ ବିଭକ୍ତ କରିନେଲେ। ଋଷି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦାନ ବଣ୍ଟନ କରିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଯେଉଁମାନେ ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାଜା ଦଶରଥ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିଲେ। ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୋଟି କୋଟି ଦିଆଗଲା; ଏକ ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ହାତର ଅଳଙ୍କାର ଦିଆଗଲା। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାହିଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ଦଶରଥ ଦାନ କରିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାପ୍ରକାର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକାଗ୍ର ହେଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଏହି ଭୂମି ଦାନ କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତମ, ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ଶୂର ରାଜା ଦଶରଥ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ସଫଳତା ପାଇଲେ। ଏହି ପାପନାଶୀ, ସ୍ଵର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା, ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ତାପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତରେ ଅଛ; ତୁମେ ତୁମ ବଂଶର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯଥାଯଥ କ୍ରିୟା କର।" ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାକୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ତୁମେ ଚାରିଜଣ ପୁଅ ପାଇବା; ତେମେ ତୁମ ବଂଶର ମହିମାକୁ ବଢାଇବେ।" ଏହି ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଲେ ଏବଂ ପୁନି ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କରିଲେ। ଏବେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପନ୍ଦରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ, ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ଋଷି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ କିଛି କ୍ଷଣ ବିଚାର କରି, ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଅ ପାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଥର୍ବଶିର୍ଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଥାନିୟମ ଯଜ୍ଞ କରିବି।" ତାପରେ, ସେ ପୁଅ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ଋଷି ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମାନୁସାରେ ଅର୍ପଣ କରି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ନିୟମିତ ପ୍ରକାରରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ନେବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆମକୁ ଦମନ କରୁଛି; ଆମେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରୁ ନାହିଁ।" "ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଇଥିଲେ; ଆମେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଛୁ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ହେଉଛି, ଆମେ ସହି ନେଉଛୁ।" "ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଉତ୍ପାତ କରୁଛି, ଅବହେଳା କରୁଛି ଏବଂ ଦେବମାନେର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" "ସେ ଋଷି, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଅସୁରମାନେଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଛି; ବର ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଅଭିମାନୀ ହୋଇଛି।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ୱଳାଇ ନାହିଁ, ପବନ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବହୁନାହିଁ; ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାର ତରଙ୍ଗ ବିକ୍ଷୋଭ କରେନାହିଁ।" "ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସରୁ ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ; ତାଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଆପଣ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।" ଦେବମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, "ତାଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଉପାୟ ଏବେ ଜଣା ପଡ଼ିଛି।" "ସେ କହିଥିଲେ, 'ମୁଁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ଦେବ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ଅଜୟ ଅଛି,' ଏବଂ ମୁଁ ଏହାକୁ ସ୍୵ୀକାର କରିଥିଲି।" "ଅଭିମାନରେ, ସେ ମାନବମାନେଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିନାହିଁ; ତେଣୁ, ସେ ମାନବ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।