ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ଯଜ୍ଞର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ରାଜମହିଳାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନେଇ ଯାଇଲେ। ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବି ନେଇ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏହା ପରେ, ରାଜା ନିଜେ ଶୁଭ ସମୟରେ ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଉଠୁଥିବା ଧୂଆଁର ଗନ୍ଧ ନିଶ୍ୱାସରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିଜ ଦୁଷ୍କୃତିକୁ ଦୂର କଲେ। ସୋଳ ଜଣ ପୁରୋହିତ ନିୟମାନୁସାରେ ଘୋଡାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛର ଡାଲି ଉପରେ ହୋମ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ କଣ୍ତକ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଥାଲି ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ତିନି ଦିନ ଧରି ଚାଲିଥିବା ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ବିଧିରେ ଆୟୋଜିତ ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଏବଂ ଗଣିତ ଅତିରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରମିକ ଯଜ୍ଞମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ହେଉଥିଲେ। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ, ଅତିରାତ୍ର, ଅଭିଜିତ୍, ବିଶ୍ୱଜିତ୍, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଓ ମହାୟଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ବିଧିବତ ହେଲା। ରାଜା, ନିଜ ବଂଶକୁ ଉନ୍ନତ କରିଥିବା, ପୂର୍ବ ଦିଗ ହୋତୃଙ୍କୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ଉଦ୍ଗାତୃଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଗ ଦେଲେ; ଏହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ନିୟମିତ ଦାନ, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବା ପରେ, ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ରାଜା ନିଜ ବଂଶକୁ ଉନ୍ନତ କରି ଏହି ଭୂମି ପୁରୋହିତମାନେଁକୁ ଦାନ କଲେ। ଏପରେ, ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶଜ ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ ଦୁଷ୍କୃତିମୁକ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କଲେ—"ମହାରାଜ, ଆପଣ ଏହି ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏକମାତ୍ର ଯୋଗ୍ୟ। ଆମେ ଏହି ଭୂମି ନେଇ କିଛି କରିପାରିବୁ ନାହିଁ, ଆମେ ଏହାର ପାଳନ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ।" "ମହାରାଜ, ଆମେ ସଦା ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ ରହିଥାଉଛୁ; ଦୟାକରି ଆପଣ ଆମକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଇ ମନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ। ରତ୍ନ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ସୁନା ବା ଗାଈ—ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ, ଆପଣ ଦିଅନ୍ତୁ; ଆମକୁ ଭୂମି ଦରକାର ନାହିଁ।" ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶହଜାର ଗାଈ ଦାନ କଲେ। ସେ ସେମାନେଁକୁ ଦଶ କୋଟି ସୁନା ଓ ତାହାର ଚାରିଗୁଣା ରୂପା ଦାନ କଲେ; ପରେ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ ଏମିତି ଧନ ସମାନଭାବେ ବଣ୍ଟନ କଲେ। ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ବସିଷ୍ଠ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାଗ ଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ଉତ୍ସବ ମନାଇଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନେଁକୁ ମଧ୍ୟ ରାଜା ସମ୍ମାନସହିତ ସୁନା ଦେଲେ। ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନା କୋଟିକୋଟି ଦେଲେ ଓ ଏକ ଗରିବ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସ୍ତାଳଙ୍କାର ଦାନ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ସେମାନେଁକୁ ରଘୁବଂଶୀ ଦେଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ସେମାନେଁକୁ ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ଚିତ୍ତପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ ସେମାନେଁକୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଦାନଶୀଳ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏହି ରାଜା, ଯିଏ ପୃଥିବୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ସେ ଉଚ୍ଚତମ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଅତିଦୁର୍ଲଭ, ପାପନାଶକ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଆପଣ ଏମିତି କୃତ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଆମ ବଂଶର ବୃଦ୍ଧି କରିବ।" ତେବେ, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ବଂଶର ମହିମା ବଢିବ; ଆପଣଙ୍କ ଚାରି ପୁଅ ହେବେ।" ଏହି ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ଶିର ନମାଇ ଅତି ଆନନ୍ଦ ବୋଧ କଲେ ଓ ପୁନିଥରେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପନ୍ଦରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରେ, ବିଦ୍ୱାନ୍ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ କିଛି କ୍ଷଣ ଚିନ୍ତା କରି, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଯାହାର ମନ୍ତ୍ର ଅଥର୍ବଶୀର୍ଷରୁ ନିଆଯିବ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମାନୁସାରେ ହେବ।" ତେବେ ସେ ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ତପୋଧନ ମୁନି ଅଗ୍ନିରେ ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ହୋମ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାମୁନିମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ନେବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ରାବଣ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଆମକୁ ଉତ୍ପୀଡିତ କରୁଛି; ଆମେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରୁନାହିଁ। ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଦୟାବଶତଃ ଏକ ବର ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଆମେ ସେମାନେଁକୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରୁଛୁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ଆମେ ସହି ନେଉଛୁ।" "ସେ ଦୁଷ୍ଟ ତିନି ଲୋକକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଚାହେ। ବରର ଅଭିମାନରେ ସେ ଋଷି, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଓ ଦାନବଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜଳାଏ ନାହିଁ, ବାୟୁ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ସାଗର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାର ତରଙ୍ଗ ଉଠାଏ ନାହିଁ।" "ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ବଡ଼ ଭୟରେ ଅଛୁ; ପ୍ରଭୁ, ତାଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ କୌଣସି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ।" ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ—"ତାଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ଉପାୟ ଏବେ ମୋତେ ଜଣାପଡ଼ିଛି।" ବର ଦେବାବେଳେ ସେ କହିଥିଲେ, "ମୁଁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ଦେବତା, ଦାନବ, ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଅଜୟ କରିଦେବି," ମୁଁ ଏହିପରି ବଚନ ଦେଇଥିଲି। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଶା ବାହାରି ଆସିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ରାବଣଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ଅନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ।