ରାଜା ବିନା ଦେଶ କେମିତି ହୁଏ, ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି କହିଲେ—ଏକ ଦେଶରେ ଯଦି ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ନ ଦେଖାଯାଏ ଅନେକ ନଟ-ନଟୀମାନେ କିମ୍ବା ନୃତ୍ୟ-ନାଟକର ଆୟୋଜନ; ନ ହୁଏ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଆଣୁଥିବା ଉତ୍ସବ ଓ ସମାବେଶ। ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଗପ ଶୁଣିବାକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧୁର କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏମିତି ଦେଶରେ ସଜିବା-ଧଜିବା ଯୁବତୀମାନେ ଗାର୍ଡେନରେ ମିଶି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରେମିକାଙ୍କ ସହ ମଧୁର ଯାନକୁ ଚଢ଼ି ଦୁର୍ଗମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଧନୀ, କୃଷକ, ଓ ପଶୁପାଳକମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଦ୍ବାର ଖୋଲି ଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଘଣ୍ଟି ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ରାଜାଶ୍ୱ ହାତୀମାନେ ରାଜପଥରେ ଚାଲନ୍ତି ନାହିଁ। ବାଣ ଧନୁଷର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧ ଅଭ୍ୟାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିବାର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଦୂର୍ଗମ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ଏକାକୀ ତପସ୍ୱୀ ନିଜକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ନିର୍ଭୟ ଚାଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଋଷିମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏମିତି ଦେଶରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ କ୍ଷେମ ରହେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସେନା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ଲୋକମାନେ ତ୍ୱରିତ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ପୁରୁଷମାନେ ବନ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ସୁଖୀ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ନିୟମିତ ଲୋକମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ ସୁଗନ୍ଧରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଗଛ ପରି ଅଭିଭାସିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ବିନା ପାଣି ନଦୀ, ବିନା ଘାସ ଅରଣ୍ୟ, ବିନା ଗୋପାଳ ଗାଈ, ସେପରି ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ। ରଥର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ପତାକା, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ଧୂଆଁ, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଆଦର୍ଶ ପତାକା, ଯିଏ ଏଠିଅଁରୁ ଦିବ୍ୟତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ କାହାର କିଛି ନାହିଁ, ମାଛମାନେ ଯେପରି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଖାଉଛନ୍ତି, ସେପରି ଲୋକମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଦଳି ଦିଅନ୍ତି। ଯେମାନେ ଶାସନ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରନ୍ତି, ନାସ୍ତିକ ଓ ସନ୍ଦେହପରାୟଣ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ନିୟମରେ ଆଣାଯାନ୍ତି। ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେହ ପାଇଁ ଚିରକାଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେପରି ରାଜା ରାଜ୍ୟର ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଆଧାର। ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ରାଜା କୁଳୀନତାର ପ୍ରତିକ, ରାଜା ମାତା-ପିତା ସମ, ରାଜା ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରକ। ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଓ ପ୍ରଭଳ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମହାନ୍ତ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ। ଯଦି ରାଜା ନ ଥାଆନ୍ତି, ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯିବା, କୌଣସି ଭଲ ମନ୍ଦ ପ୍ରତି ଜ୍ଞାନ ହେବ ନାହିଁ। ମହାନ୍ତ ରାଜା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ସେମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଛୁ, ଯେପରି ସାଗର ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ତେଣୁ ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବେ ରାଜା ବିନା ଜଙ୍ଗଲ ପରି ହୋଇଯାଇଛି; ଦାନଶୀଳ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁମାରଙ୍କୁ ଏଠି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଅତି ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଠଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ସେଇ ଦୁଃଖଭରା କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋଁକୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ: “ଏବେ ଭରତ ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କ ଦେଶର ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତ୍ୱରିତ ଦୂତମାନେ ଶୀଘ୍ର ଗତିଶୀଳ ଘୋଡ଼ାରେ ଯାଇ, ଏହି ଦୁଇ ଶୂର ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଆଣି ନେଉନ୍ତୁ—ଏଠାରେ ଆଉ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି?” ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯିଅନ୍ତୁ, ଦୂତମାନେ ଯିଅନ୍ତୁ।” ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଆଉ କହିଲେ: “ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ, ଓ ନନ୍ଦନ—ତମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ଆସ; ମୁଁ କହିବାକୁ ଚାହେଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ। ତ୍ୱମେ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ନେଇ ମାନ୍ଦର ଦେଶ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଯାଅ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଭରତଙ୍କୁ ମୋ ନାମରେ କହିବା—‘ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ ଜଣାଉଛନ୍ତି। ତ୍ୱରିତ ଏଠାରୁ ଯାଅ; ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।’ କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବା ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ କିଛି କହିବେ ନାହିଁ; କେବଳ ଏହି ଡାକ କଥାଇବେ। ରାଜା ଓ ଭରତ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଚଳିଯିବେ।” ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ସେମାନେ ଘରକୁ ଫେରି ଯାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ବିଦାୟ ନିୟମ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରିତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ଅପରଟାଳା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ କୂଳ ଅନୁସରଣ କରି ଉତ୍ତରମୁଖୀ ଚାଲି, ମଧ୍ୟରେ ମାଲିନୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପଞ୍ଜାଳ ଦେଶ ପହଞ୍ଚି, କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ ଯାଇଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ହ୍ରଦ ଓ ଶୁଭ୍ର ନଦୀମାନେ ଦେଖି, ଦୂତିୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହିପରି ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ସେମାନେ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଦିବ୍ୟ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା, ଲୋକେ ଭିଡ଼ିଥିବା ଶରଦଣ୍ଡା ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ।