ଏହି ଉତ୍ତମ ଗାଥା ଅନୁସାରେ, ଏକ ରାଜା ବିହୀନ ଦେଶର ଦୁଃଖ ଚିତ୍ର ଖୋଲିଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ୟଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ଉଦାରତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏମିତି ଦେଶରେ ନ ନଟ ନ ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନା, କୌଣସି ଉତ୍ସବ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ମେଳା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ, ଯାହା ଦେଶର ସମୃଦ୍ଧିକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଗଳ୍ପକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧୁର କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଠି ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଶୁଭ୍ର ଅଳଙ୍କୃତ କନ୍ୟାମାନେ ବଗିଚାରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଖେଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ତୀବ୍ର ରଥ କିମ୍ବା ଯାନ ଚଳାଇ ଅଟବା ମଧ୍ୟ ଯାଆଯାଏ ନାହିଁ। ଧନୀ, କୃଷକ କିମ୍ବା ଗୋପାଳକମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ରାତିରେ ଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ରାଜା ନାହିଁ ଥିଲେ ଅଳଙ୍କୃତ ଘଣ୍ଟାଧାରୀ ହାତୀମାନେ ରାଜପଥରେ ଚାଲିବା ଦୃଶ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ଧନୁଷ୍ଯ ତାଣିବା ଧ୍ୱନି କିମ୍ବା ବାଣ ଛାଡ଼ିବା ଶବ୍ଦ ଶିକ୍ଷାକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ। ସେଠି ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଯଥେଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏକାକୀ ତପସ୍ବୀ ନିଜ ଧ୍ୟାନରେ ବିନା ଭୟ ଚାଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୁନି ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ନ ନୀତି ରହେ, ନ ଆରମ୍ୟ ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୃଢ଼ ରହିପାରେ। ଏଠି ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥରେ ଶୋଭିତ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଦ୍ରୁତ ଏକାଠି ହୁଏ ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ କାନନ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ଧନୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ବସନ୍ତର ଗଛ ଭଳି ଚମକନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ନଦୀ ଜଳ ବିହୀନ, ବନ ଘାସ ବିହୀନ, ଗାଈ ଗୋପାଳ ବିନା ଅସହାୟ, ସେପରି ରାଜା ବିହୀନ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିୟମିତ। ଯେପରି ରଥର ଚିହ୍ନ ପତାକା, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ସେପରି ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଆମର ପତାକା, ଏଠାରୁ ଦିବ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ରାଜା ନଥିଲେ କାହାର କିଛି ନଥାଏ; ମାଛ ମାଛକୁ ଖାଏ ପରି, ଲୋକେ ଲୋକକୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛନ୍ତି, ନାସ୍ତିକ ଓ ସନ୍ଦେହପରାୟଣ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜଦଣ୍ଡର ଭୟରେ ନୀତିରେ ଆସନ୍ତି। ଯେପରି ଦେହ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ସବୁବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେପରି ରାଜା ରାଷ୍ଟ୍ରର ନୀତି ଓ ଧର୍ମର ଆଧାର। ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ନୀତି, ଧର୍ମ, ଉତ୍ତମ କୁଳର ପ୍ରତିନିଧି, ମାତା-ପିତା ସମାନ, ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ଉପକାର କରନ୍ତି। ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବଳଶାଳୀ ବରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରରେ ଉତ୍କ୍ରମ କରନ୍ତି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା। ଯଦି ରାଜା ନଥାନ୍ତି, ଏହି ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯିବ, କିଏ ଭଲ କିଏ ଖରାପ, କିଛି ଜଣାଯିବ ନାହିଁ। ମହାନ ରାଜା ବଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଉ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ଛାଡ଼କୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେନି। ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମର ଚରିତ୍ର ଦେଖି ଏହି ରାଜ୍ୟ ରାଜା ବିନା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ଦୟାଳୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆପଣମାନେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ କହିଲେ—"ବର୍ତ୍ତମାନ ଭରତ ତାଙ୍କର ମାମାଘର, ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂତମାନେ ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱରେ ଚଢ଼ି ଯାଅନ୍ତୁ, ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଭାଇଙ୍କୁ ଆଣି ନେଇଯିବା ପାଇଁ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି?" ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯିଅନ୍ତୁ"। ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଆଉ କହିଲେ, "ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ, ନନ୍ଦନ—ତମେ ସମସ୍ତେ ଆସ, ମୁଁ କଣ କରିବାକୁ ହେବ ସେ କହିବି। ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଦୂତ ହୋଇ ରାଜଧାନୀ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଯାଅ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଭରତଙ୍କୁ ଏହି ବାର୍ତ୍ତା କହ, 'ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛନ୍ତି। ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।'" "କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଏହା କୁହନି ଯେ ରାମ ଅତିବାସକୁ ଗଲେ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ପିତା ଚଳିଗଲେ; କେବଳ ଏହି ଡାକ କଥା ଦିଅ। ରାଜା ଓ ଭରତ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ନିଅ, ଦ୍ରୁତ ଯାଅ।" ଦୂତମାନେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ କରି, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି ଯାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ବିଦାୟ ଶୁଭକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଦୂତମାନେ ଦ୍ରୁତ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ଅପରଟାଳା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ କୂଳ ଅନୁସରି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଇ, ମାଳିନୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶ ଓ କୁରୁଜାଙ୍ଗଳ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ। ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦୂତମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳ ଭରା ନଦୀ ଦେଖି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।