ଜେଉଁ ଦେଶରେ ରାଜା ନାହିଁ, ସେଠି ମେଘ ଯେତେବେଳେ ବିଜୁଳି ଚମକାଏ ଓ ଗରଜନ କରେ, ତଥାପି ମୃତ୍ୟୁଲୋକରେ ଦେବମୟ ବର୍ଷା ହୁଏନାହିଁ। ଏମିତି ଦେଶରେ ଆଉ ହାତଭରି ମାନ୍ୟ ମାଟିରେ ଚାଷ ହୁଏନାହିଁ, ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ ଶୁଣେନାହିଁ, ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ। ଏଠି ଧନ ନାହିଁ, ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାହୀନତା ଥିଲେ, ତାହାଁରେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ? ଏପରି ଦେଶରେ ଲୋକେ ସଭା ଘର ବନାନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦରେ ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଗୃହ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜାତି ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ବେଦିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ ଦେନାହିଁ। ଏଠି ଅଭିନେତା, ନୃତ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ସମୃଦ୍ଧି ଆଣୁଥିବା ମେଳାମେଳି ହୁଏନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଗଳ୍ପ ପ୍ରେମୀମାନେ ମଧୁର ଗଳ୍ପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜା ବିହୀନ ଦେଶରେ ଶୁଭ୍ର ଭୂଷିତ କନ୍ୟାମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ବନରେ ତ୍ୱରିତ ରଥରେ ବିହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଧନୀ, କୃଷକ, ଗୋପାଳକମାନେ ନିର୍ଭୟରେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ଘୁମାନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜପଥରେ ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ହାଥୀମାନେ ଚାଲନ୍ତି ନାହିଁ। ବିଧ୍ୱଂସୀ ଧ୍ୱନି ଓ ତୀର ଛାଡ଼ିବାର ଶବ୍ଦ ବନ୍ଧୁଗୃହରେ ଶୁଣାଯାଏନାହିଁ। ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଧର୍ମ କମାଇଛନ୍ତି। ଏଠି ଏକାକୀ ତପସ୍ବୀ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଚାଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଋଷି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ସୁରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଟିକିପାରେନାହିଁ। ଏଠି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଏକତ୍ରିତ ହେବା ହୁଏନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ଧନୀ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ନିୟମିତ ଲୋକେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଗଛ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ନଦୀ ଜଳ ବିହୀନ, ଜଙ୍ଗଲ ଘାସ ବିହୀନ, ଗାଈ ଗୋପାଳ ବିହୀନ, ସେପରି ଦେଶ ରାଜା ବିହୀନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନାଥ। ଯେପରି ରଥର ଚିହ୍ନ ପତାକା, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ପତାକା ସମ, ଏଠାରୁ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ। ରାଜା ବିହୀନ ଦେଶରେ କାହାର କିଛି ନାହିଁ; ମାଛମାନେ ଯେପରି ଏକାଅପରକୁ ଖାଉଥିବା, ସେପରି ଲୋକେ ଲୋକଙ୍କୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ସୀମା ଲଂଘିଥିବା, ନାସ୍ତିକ, ଅସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡରେ ନିୟମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଦେହ ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ସଦା କାର୍ୟ କରେ, ସେପରି ରାଜା ଦେଶ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟର ଉତ୍ସ। ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଉତ୍ସ, ସେ ମାତା ପିତା ସମ, ଲୋକଙ୍କର ଉପକାରୀ। ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବଳଶାଳୀ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ରାଜାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଅତିକ୍ରମିତ। ଯଦି ରାଜା ନାହିଁ, ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧକାର ହେଇଯିବ, କିଛି ଜଣାଯିବ ନାହିଁ, କାରଣ ଭଲ ଓ ଖରାପ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର କରିବାକୁ କେହି ରହିବେନାହିଁ। ଯେପରି ମହାନ ରାଜା ଜୀବିତ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ, ସେପରି ସମୁଦ୍ର ତାହାର ସୀମା ଛାଡ଼େନାହିଁ। ଏହିଠାରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଆମ ଆଚରଣ ଦେଖି, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବେ ରାଜା ବିହୀନ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ହୋଇଯାଇଛି; ଦାନଶୀଳ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନନ୍ଦନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆପଣ ଏଠି ରାଜା କରି ଅଭିଷେକ କରନ୍ତୁ। ଏହିପରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅତି ମହିମାମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଠଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ— “ବର୍ତ୍ତମାନ ଭରତ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ନଗରରେ, ରାଜମହଳରେ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ସୁଖରେ ବସୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତୁରନ୍ତ ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ାରେ ଦୂତମାନେ ଯାଇ, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଭାଇଙ୍କୁ ନେଇ ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ଆଉ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି କରିବା?” ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯାଉନ୍ତୁ, ଦୂତମାନେ ଯାଉନ୍ତୁ।” ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ପୁନି କହିଲେ— “ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ ଓ ନନ୍ଦନ— ତମେ ସମସ୍ତେ ଆସ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବାକୁ ହେବ ତାହା କହିଦେଉଛି। ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ା ନେଇ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ର ରାଜଧାନୀ ଓ ରାଜମହଳକୁ ଯାଅ। ଭରତଙ୍କୁ ମୋ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ନାମରେ କହିଦିଅ— ‘ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଓ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଉଛନ୍ତି। ତୁମେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହେଉ, ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି।’ କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେ ନ କହିବା— ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ କିମ୍ବା ପିତା ବିୟୋଗ ହେଲେ; କେବଳ ଏଇ ଡାକ ଦେବାକୁ କହିବା। ରାଜା ଓ ଭରତ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ନେଇ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଯାଅ।” ଏଭଳି ଦେଶରେ ରାଜାଙ୍କ ଅଭାବ କିପରି ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଆଣେ, ଏବଂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମହାନ୍ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଭରତଙ୍କୁ ତ୍ୱରିତ ଡାକିବା ପାଇଁ ଦୂତମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।