ଏହି ରାତି, ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ଲାଗିଥିଲା, ଦୁଃଖ ଭରା ଏକ ରାତି ଥିଲା । ରାଜାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବିୟୋଗର ଶୋକରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା । ମହାନ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ରାମ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ । ଏଠାରେ ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଇଁ ଜଣ ମହାତ୍ମା, ସେମାନେ ଏବେ କୈକୟ ଦେଶରେ ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କ ରାଜମହଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ଦେଶ ଏବେ ରାଜା ବିହୀନ । ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରୁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଆଜି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯିବା ଉଚିତ, ନହେଲେ ରାଜ୍ୟ ଅନାଥ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେବ । ରାଜା ନଥିଲେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘ ଗର୍ଜନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ । ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଚାଷୀମାନେ ବିଆ ଚାଷ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ପୁଅ ବାପାଙ୍କୁ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଜଣାଣୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମାନେ ନାହିଁ । ଏଭଳି ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଜୀବନ ସଂସ୍କୃତି ନାଷ୍ଟ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ରହିପାରେ କିପରି ? ଏଠାରେ ଲୋକେ ନ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରନ୍ତି, ନ ଉଦ୍ୟାନ ରଚନ୍ତି, ନ ଶୁଭ ଗୃହ ତିଆରି କରନ୍ତି । ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ, ନିୟମ ଓ ଦମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଅଭିନେତା, ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନା, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାରୋହ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ । ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଗଳ୍ପର ସ୍ୱାଦ ନ ମିଳେ । ରାଜା ନଥିଲେ, ରୂପସୀ କନ୍ୟାମାନେ ସଜିଧଜି ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ପ୍ରିୟା ସହିତ ପୁରୁଷମାନେ ଦୃତ ରଥ ଉପରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ । ଧନୀ ଓ କୃଷକ, ଗୋପାଳକ ମାନେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ଶୁଏ ନାହିଁ । ରାଜା ନଥିଲେ, ଶୁଭ୍ର ଗଜମାନେ ରାଜପଥରେ ଚାଲନ୍ତି ନାହିଁ, ଧନୁର ତଣିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ବାଣ ଛାଡ଼ିବା ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକା ତପସ୍ବୀ ନିଜେ ଚିନ୍ତା କରି ଚାଲିବାକୁ ଭୟ କରେ, ଋଷିମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ । ସୁରକ୍ଷା ଓ କ୍ଷେମ ନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ରୋକିପାରେ ନାହିଁ । ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ସଜାଇ ଲୋକେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଶାସ୍ତ୍ର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ଲୋକେ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ସୁଖୀ ରହନ୍ତି ନାହିଁ । ଶିଷ୍ଟ ଲୋକେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା, ନୈବେଦ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ । ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ବସନ୍ତ ଋତୁର ବୃକ୍ଷ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ । ପାଣି ନଥିବା ନଦୀ, ଘାସ ନଥିବା ଅରଣ୍ୟ, ଗୋପାଳକ ନଥିବା ଗାଈ ଯେପରି, ସେପରି ରାଜା ନଥିବା ରାଜ୍ୟ । ଯେପରି ରଥର ଚିହ୍ନ ପତାକା, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ସେପରି ରାଜା ଆମର ପତାକା, ଯିଏ ଏଠାରୁ ଦିବ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ରାଜା ନଥିଲେ କାହାର କିଛି ନାହିଁ, ମାଛ ପରି ଲୋକେ ଲୋକଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଅନୀତି କରନ୍ତି, ନାସ୍ତିକ, ସନ୍ଦେହପରାୟଣ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜ ଦଣ୍ଡରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି । ଶରୀର ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ଯେପରି ଆବଶ୍ୟକ, ସେପରି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ରାଜା ନୀତି ଓ ଧର୍ମର ଉତ୍ସ । ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି କୁଳର ଗୌରବ, ରାଜା ମାତା ଓ ପିତା, ରାଜା ଲୋକଙ୍କର ଉପକାରୀ । ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବଳଶାଳୀ ବରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ରରେ ରାଜା ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ଯଦି ରାଜା ନଥାନ୍ତି, ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯିବା, କିଛି ଜଣାଯିବ ନାହିଁ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଭେଦ କିପରି ହେବ ? ମହାନ ରାଜା ବଞ୍ଚିଥିବା ସମୟରେ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲୁ, ଯେପରି ସାଗର ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼େ ନାହିଁ । ଏହିପରି ଆମ ଚଳାଚଳ ଦେଖି, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ହୋଇଯାଇଛି । ଏହି ଦୟାଳୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନନ୍ଦନ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆପଣମାନେ ଏଠାରେ ରାଜା କରି ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଭୟରେ ଯେବେ ସମସ୍ତେ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ କଥା ହେଉଥିଲେ, ତେବେ ପୂଜ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏବେ ଭରତ ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କ ନଗରରେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଅଛନ୍ତି । ତେଣୁ ଦ୍ରୁତ ଦୂତମାନେ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ସେଠାକୁ ଯାଉ, ଦୁଇଁ ଜଣ ଶୂରବୀର ଭାଇଙ୍କୁ ନେଇ ଆଣନ୍ତୁ, ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି ?” ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଅବଶ୍ୟ, ଦୂତମାନେ ଯାଉନ୍ତୁ ।” ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଏମିତି କହିଲେ: “ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବିଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ଅଶୋକ ଓ ନନ୍ଦନ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଆସ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବାକୁ ହେବ, ଏହିବେ କହିବି ।