ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକାଏକା କଥା କହି, ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ ରାଜାଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପାଠାଇଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖେ ଡୁବିଥିବା ଦିନରେ କହିଲେ, “ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିୟୋଗର ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପରଲୋକ ଗମନ ପରେ ଏହି ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ହୋଇଯାଇଛି। ମହାନ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଲିଗଲେ। ଭରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନ, ଦୁଇଜଣ ମହାତପସ୍ବୀ, ଏବେ କୈକୟ ଦେଶରେ, ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ରାଜମହଳରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର କେହି ଏଠାରେ ରାଜା ହେଉନ୍ତୁ, କାରଣ ରାଜା ବିନା ଏହି ରାଜ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ, ବର୍ଷା ମେଘ ଗଞ୍ଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଧରଣୀରେ ଦେବୀୟ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ। ଏପରି ଦେଶରେ ଧାନ ବିଆଁ ହୋଇନାହିଁ, ପୁଅ ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନେ ନାହିଁ। ଏଠି ଧନ ନାହିଁ, ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଯେଉଁଠାରେ ରହିଛି, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ? ଏଠି ଲୋକେ ଯୌଜନସଭା ନିର୍ମାଣ କରୁନାହାନ୍ତି, ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକେ ସୁନ୍ଦର ବାଗିଚା କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଘର ତିଆରି କରନାହାନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜାତି ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସଂଯମୀ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନାହାନ୍ତି। ଏଠି ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ କରନାହାନ୍ତି। ଏଠି ନଟ, ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଦେଖାଯାଉନାହାନ୍ତି, ଉତ୍ସବ ଓ ସଭା ହୁଏ ନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଉନାହାନ୍ତି, କଥାପ୍ରେମୀମାନେ ମଧୁର କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠାନାହାନ୍ତି। ଶୃଙ୍ଗାର କରିଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ବାଗିଚାରେ ଖେଳନାହାନ୍ତି, ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ତୀବ୍ର ରଥ ଚଳାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ। ଧନୀ, କୃଷକ, ଗୋପାଳକମାନେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ନିଦ୍ରା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ହାତୀମାନେ ରାଜପଥରେ ଚାଲନ୍ତି ନାହିଁ। ଧନୁଷର ତଣ୍ଡନ୍ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ, ଶିକ୍ଷାକ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଣ ଦାଗିବା ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର କିଛି ପୁଣ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ। ଏଠି ଏକାକୀ ତପସ୍ବୀ ନିଜ ଧ୍ୟାନରେ ବିହାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଋଷିମାନେ ସାଂଜେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ସୁରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୃଢ଼ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥରେ ଶୋଭିତ ଲୋକେ ଶୀଘ୍ର ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଲୋକେ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ସମୃଦ୍ଧିରେ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ନୀତିଶୀଳ ଲୋକେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ରୂପସୀ ବୃକ୍ଷ ପରି ଶୋଭିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଜଳବିହୀନ ନଦୀ, ଘାସବିହୀନ କାନନ, ଗୋପାଳକ ବିନା ଗାଈ ଯେପରି, ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ ତେଣୁ। ରଥର ଚିହ୍ନ ଝଣ୍ଡା, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ଚିହ୍ନ, ଯିଏ ଏଠାଠାରୁ ଦେବତ୍ବ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ କାହାର କିଛି ନାହିଁ—ମାଛ ପରି ଲୋକେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଖାଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି, ନାସ୍ତିକ, ସନ୍ଦେହି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶରୀର ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ଯେପରି ଅବିରତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ରାଜା ତେଣୁ ରାଜ୍ୟର ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟର ମୂଳ। ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି କୁଳର ଉତ୍ସ, ରାଜା ମାତା ଓ ପିତା, ରାଜା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପକାରକ। ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବଳବାନ ବରୁଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କ୍ରମ କରନ୍ତି ମହାନ ରାଜା। ଯଦି ରାଜା ନ ଥାଆନ୍ତେ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଇଥାନ୍ତା, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦର ପାର୍ଥକ୍ୟ କିଏ କରିପାରିବ? ରାଜା ବଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ, ସାଗର ଯେପରି ତାହାର ସୀମା ଅଟୁଟ ରଖେ। ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠ, ଆମ ଆଚରଣ ଦେଖି, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବେ ରାଜା ବିନା ଜଙ୍ଗଲ ପରି ହୋଇଯାଇଛି; ଦୟାକରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଦାନଶୀଳ କୁମାରଙ୍କୁ ଏଠି ରାଜା କରନ୍ତୁ।” ଏଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିଭୂଷିତ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଠଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ବଶିଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେହେତୁ ଭରତ ଏବେ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ସହରେ, ରାଜମହଳରେ ଶତୃଘ୍ନ ସହ ଶୁଭ ଭାବରେ ବସୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଦ୍ରୁତ ଦୂତମାନେ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଭାଇଙ୍କୁ ନେଇଅସନ୍ତୁ—ଏଠାରେ ଆମେ ଅପେକ୍ଷା କାହିଁକି କରିବା? ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଅବଶ୍ୟ, ଦୂତମାନେ ଯାଆନ୍ତୁ।’ ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି ବଶିଷ୍ଠ ପୁଣି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।