ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରରେ ରାଜାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ମହା ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ବ୍ୟାପି ଥିଲା। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠା ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ; ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା, କାହାର ମନେ କିଛି ଶାନ୍ତି ଥିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରାତ୍ରୀ ଅତିବାହିତ ହେଲା, ଅୟୋଧ୍ୟା ଆକ୍ରନ୍ଦନରେ ଭରିଗଲା, ଲୋକମାନେ ଅନନ୍ଦହୀନ ହେଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ନୟନ ଜଳରେ ଆବେଶିତ। ପ୍ରଭାତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଭାସିତ ହେଲା, ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାତ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ— “ଏହି ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା; ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଦେହାନ୍ତ ହେବା ପରେ ଆମେ ତୀବ୍ର ବିୟୋଗରେ ଅଛୁ। ମହାରାଜ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହ ଚଳିଗଲେ। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା, ଏବେ କୈକୟ ଦେଶରେ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଅଛନ୍ତି। ‘ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କେହି ଏଠି ରାଜ୍ୟଭିଷେକ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ରାଜା ବିନା ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବୃଷ୍ଟିମେଘ ଗଜଗଜାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ଦେବ-ଜଳ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବିଜ ଚାଷ ହୁଏ ନାହିଁ, ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଭାର୍ୟା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ ନାହିଁ। ଏମିତି ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଭାର୍ୟା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ? ‘ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଲୋକେ ସଭା ଘର ବନାନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକେ ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଗୃହ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତ୍ୟାଗ, ନିୟମ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଯୋଗ୍ୟ ଦାତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ଉତ୍ସବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଭିନେତା, ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାରୋହ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯାହା ଦେଶକୁ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ‘ବ୍ୟବସାୟୀ ଲୋକେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୁରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କାହାରି ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ କଥା କହି ମନ ରଞ୍ଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶୂଭ୍ରଭୂଷିତ ବାଳାମାନେ ଉଦ୍ୟାନରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ତ୍ୱରିତ ଯାନରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଧନୀ ଓ କୃଷିକ ଓପର ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଶୁଏ ନାହିଁ। ‘ଅଣ୍ଡମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କୃତ ହାଥୀମାନେ ରାଜପଥରେ ଚାଲିବା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଧନୁଷ ଦ୍ୱନି କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ। ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯାଇ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ପଥ ଚଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟ କମାଇଛନ୍ତି। ଏକା ଏକା ତପସ୍ବୀ ନିଜ ଧ୍ୟାନରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଚାଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୁନିମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଗୃହକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ‘ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ କ୍ଷେମ ନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଟିକିପାରେ ନାହିଁ। ଅଶ୍ୱ, ରଥ ଓ ଭୂଷିତ ଜନମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଯାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ସୁଖେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ନିୟମିତ ଲୋକେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ବସନ୍ତକାଳର ଗଛ ପରି ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ସୁଗନ୍ଧରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ଚମକନ୍ତି ନାହିଁ। ‘ଜଳ ବିନା ନଦୀ, ଘାସ ବିନା ବନ, ଗୋପାଳ ବିନା ଗାଈ ଯେପରି, ଏଭଳି ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ନଷ୍ଟ। ରଥର ଚିହ୍ନ ଧ୍ୱଜ, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ; ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଧ୍ୱଜ, ଯିଏ ଏଠାରୁ ଦେବତ୍ବ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ‘ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ କାହାର କିଛି ନାହିଁ; ମାଛମାନେ ଯେପରି ଅନ୍ୟ ମାଛକୁ ଖାଏ, ଏଠି ଲୋକେ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ନାସ୍ତିକ, ସନ୍ଦେହପରାୟଣ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଶରୀର ପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ଯେପରି ଅବିରତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ରାଜ୍ୟର ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ମୂଳ। ‘ରାଜା ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ; ରାଜା କୁଳର ଗୌରବ; ରାଜା ମାତା, ପିତା ଓ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରକ। ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଓ ବଳଶାଳୀ ବରୁଣାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛନ୍ତି ନ୍ୟାୟବାନ୍ ରାଜା। ଯଦି ରାଜା ନାଥାନ୍ତି, ଏହି ସଂସାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯିବ, କିଛି ଜଣାଯିବ ନାହିଁ, ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର ଭେଦ ନ ଥାଏ। ‘ମହାରାଜ ଯେଉଁଯିଏ ଜୀବିତ ଥିଲେ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲୁ, ଯେପରି ସାଗର ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଆମ ଆଚରଣ ଦେଖି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବେ ରାଜା ବିନା ବନ ପରି ଅସ୍ଥିର; ଦୟାଳୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁମାରଙ୍କୁ ଆପଣମାନେ ଏଠି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।