ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଅବସ୍ଥା ଅତି ଦୁଃଖଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ ଯେମିତି ଅନ୍ଧକାର, ତାରା ନଥିବା ରାତି ଯେମିତି ଶୂନ୍ୟ, ଏମିତି ରାଜାଙ୍କ ଅଚାନକ ବିଦାୟରେ ଦିନ ଶେଷ ହୋଇ ଗଲା ଓ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା। ରାଜକୁମାର ବ୍ୟତୀତ, ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଶବଦାହ କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅଗାଧ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ ଓ ତାରା ବିନା ରାତି ପରି, ଅୟୋଧ୍ୟା ସେହି ମହାନ ଆତ୍ମା ବିନା ଶୂନ୍ୟ ଲାଗିଲା, ରାସ୍ତା ଓ ଚକରେ କୌଣସି ଦୁଃଖାକୁଳ ଭିଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ହୋଇ ଏକଠା ହେଲେ, ସେମାନେ ଭରତଙ୍କର ମାଆ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଜା ନଥିବା ଏହି ନଗର ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ ଥିଲେ, କାହାର ମନରେ କୌଣସି ସାନ୍ତ୍ୱନା ନ ଥିଲା। ଏହିପରି ଦୁଃଖରାତିରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ ଥିଲା, ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁବିଗଳିତ, ଆନନ୍ଦହୀନ ହୃଦୟରେ ସେଇ ରାତି କଟାଇଲେ। ପରଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରେ ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ସଭାକୁ ଗଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାବାଲି ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ କଥା ହେବା ପରେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ପରି ଲାଗିଲା, ଯେଉଁଠି ରାଜା ପୁତ୍ର ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ନିଧନ ହେଲେ। ବଡ଼ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଗଲେ। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା କେକୟାରେ, ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କ ରାଜମହଳରେ ଅଛନ୍ତି। ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କାହାକୁ ରାଜା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରାଜା ବିନା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବିଜୁଳିର ଗଜଗଜା ଶବ୍ଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ। ରାଜା ନଥିଲେ କୌଣସି ଚାଷୀ ଚାଷ କରେ ନାହିଁ, ପୁଅ ବାପାଙ୍କୁ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ନାରୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମାନେ ନାହିଁ। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଜୀବନ ସଂସ୍ଥା ନାହିଁ, ଏପରି ଅନିୟମ ରହିଲେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ? “ଏଠି ରାଜା ନ ଥିଲେ, ଲୋକେ ଦେବସ୍ଥାନ, ଉତ୍ସବ ଘର ତିଆରି କରେ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ କରେ ନାହିଁ। ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ କରେ ନାହିଁ, ନଟ ଓ ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନା ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାରୋହ ହୁଏ ନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀ ଲୋକେ ଲାଭ ନାହିଁ, କାହାର ନିଜର କଥା କହିବାର ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ଅଳଙ୍କୃତ କନ୍ୟାମାନେ ବଗିଚାରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପ୍ରେମିକା ସହିତ ଲୋକେ ଦୃତ ରଥରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଧନୀ ଓ କୃଷକମାନେ ଦ୍ବାର ଖୋଲି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଘୁମାନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜା ନଥିଲେ ଅଳଙ୍କୃତ ହାଥୀ ରାଜପଥରେ ଚାଲେ ନାହିଁ, ଧନୁର ଟଣା ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଣ ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ। ବ୍ୟାପାରୀ ଲୋକେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଯାତ୍ରା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକା ତପସ୍ବୀ ନିଜେ ଚିନ୍ତା କରି ଚାଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଋଷି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜା ନଥିଲେ ସୁରକ୍ଷା ଓ କ୍ଷେମ ନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଉତ୍ସାହୀ ଯୋଦ୍ଧା ଗୋଡ଼ିଆ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ନେଇ ଏକଠା ହୁଏ ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଲୋକେ ଅରଣ୍ୟ ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ନିର୍ଭୟ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ଶିଷ୍ଟ ଲୋକେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ମଧୁମାସର ଗଛ ପରି ଚମକନ୍ତି ନାହିଁ। ଜଳ ବିନା ନଦୀ, ଘାସ ବିନା ଜଙ୍ଗଲ, ଗୋପାଳକ ବିନା ଗାଈ ଯେପରି, ଏମିତି ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ। “ଯେପରି ଧ୍ୱଜ ରଥର ଚିହ୍ନ, ଧୂଆଁ ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ, ଏପରି ରାଜା ଆମର ଧ୍ୱଜ, ଯିଏ ଏଠାରୁ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ରାଜା ନଥିଲେ କିଛି କାହାର ହୁଏ ନାହିଁ; ମାଛମାନେ ଯେପରି ଏକାଉପରେ ଏକ ଖାଏ, ଏମିତି ଲୋକେ ଏକାଉପରେ ଏକ ଅତ୍ୟାଚାର କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରନ୍ତି, ନାସ୍ତିକ ଓ ସନ୍ଦେହବାଦୀ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟି ସରୀରର ପାଇଁ ଅନିବାର୍ୟ, ଏମିତି ରାଜା ରାଜ୍ୟର ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ମୂଳ। ରାଜା ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ରାଜା ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଚିହ୍ନ, ରାଜା ମାଆ ଓ ବାପା, ରାଜା ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରୀ। ଯମ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବଳଶାଳୀ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ମହାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏଭଳି ରାଜା ବିନା ଦେଶର ଦୁରବସ୍ଥା ଦେଖି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପୁନି ଶାନ୍ତି ଓ ସୁସ୍ଥିତି ଫେରିପାରିବ।