ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ଏହି ଦିନ ଅସ୍ରୁଭାରା ଲୋକମାନେ, ବିଳାପ କରୁଥିବା ଗୃହଣୀମାନେ, ଖାଲି ଚକ ଓ ଘର ଦେଖି ଆଗରୁ ପରି ଅଭା ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିବା ଆକାଶ, ତାରା ନଥିବା ରାତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଠାତ୍ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଯେପରି ଦିନ ଶେଷ ହୋଇ ରାତି ଆସେ, ସେପରି ନଗର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ଦାହ କରିବାକୁ, ରାଜକୁମାର ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ମନ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅପାର ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଆଉ ଆକାଶ ଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିବା, ରାତି ଭଳି ତାରା ନଥିବା ଭାବରେ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ବିହୀନ ନଗର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାସ୍ତା ଓ ଚକ ମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭରି ନଥିଲେ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠି ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରୁଥିଲେ; ରାଜା ନଥିବା ଏହି ନଗର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ଓ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଭାବରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଶୋକର ଅନ୍ଧକାରରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ରାତି କଟାଇଲା, ଲୋକମାନେ ଅସ୍ରୁ ଭରା ଚକୁ ନେଇ ଅନନ୍ଦହୀନ ହୃଦୟରେ ଏହି ରାତି ଅତିତ କଲେ। ପରଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଅ ସହ, ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ସଭାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରି, ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ରାତି ଏମିତି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା, ଯେପରି ଶତବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ହୁଏ, ଆମେ ଶୋକରେ ଏହା କଟାଇଲୁ, କାରଣ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ମହାନ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଗଲେ। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା କେକୟ ଦେଶରେ, ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ରାଜମହଳରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରୁ କାହାକୁ ରାଜା କରାଯାଉ, ଯେପରି ଏହି ରାଜ୍ୟ ରାଜା ବିନା ନଷ୍ଟ ନ ହୁଏ। ଏକ ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବିଜୁଳି ମେଘ ଗର୍ଜନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଭୂମିରେ ରାଜା ନଥିଲେ, କୌଣସି ମଣିଷ ବିଆ ଚାଷ କରେନାହାନ୍ତି, ପୁଅ ବାପାଙ୍କୁ ଶୁଣେନାହାନ୍ତି, ନାରୀମାନେ ପତିଙ୍କୁ ମାନେନାହାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଧନ ନାହିଁ, ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସତ୍ୟ କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ନ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରନ୍ତି, ନ ମନୋରମ ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଘର ତିଆରି କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଯମିତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ କରେନାହାନ୍ତି, ଅଭିନେତା ଓ ନୃତ୍ୟକାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାରୋହ ଚାଲେନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀ ଲୋକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ଗଳ୍ପପ୍ରେମୀ ଲୋକ ମଜା ଉଠାନ୍ତିନାହିଁ। ଅଲଙ୍କୃତ କନ୍ୟାମାନେ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାନ୍ତିନାହିଁ। ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାନ୍ତିନାହିଁ। ଧନୀ ଓ କୃଷକ ଗୋପାଳକ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଘରର ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ରାତିରେ ଶୋଇପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ହାତୀମାନେ ରାଜପଥରେ ଚାଲନ୍ତିନାହିଁ। ଧନୁଷ ତାଣିବାର ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଏନାହିଁ, ଅଭ୍ୟାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିବାର ଧ୍ୱନି ନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରନ୍ତିନାହିଁ, ପୁଣ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଏକାକୀ ତପସ୍ବୀ ନିଜକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଋଷିମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତିନାହିଁ। ଏଠାରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଟିକିପାରେନାହିଁ। ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଏଠାରେ ଏକଠି ହୋଇନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ସମୃଦ୍ଧି ଉପଭୋଗ କରନ୍ତିନାହିଁ। ନିୟମିତ ଲୋକ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା, ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତିନାହିଁ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ରାଜ୍ୟର ଶୋଭା ବଢ଼ାନ୍ତିନାହିଁ। ଯେପରି ଜଳ ନଥିବା ନଦୀ, ଘାସ ନଥିବା ଜଙ୍ଗଲ, ଗୋପାଳକ ନଥିବା ଗାଈ, ସେପରି ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ। ଯେପରି ରଥର ଚିହ୍ନ ପତାକା, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ସେପରି ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ପତାକା ସ୍ୱରୂପ, ଏଠାରୁ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଛନ୍ତି। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ କିଛି କାହାର ନୁହେଁ; ମାଛ ମାଛକୁ ଖାଏ ଯେପରି, ଲୋକମାନେ ଏକାପରେ ଏକ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରନ୍ତି, ନାସ୍ତିକ, ସନ୍ଦେହପରାୟଣ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡରେ ନିୟମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେପରି ଦେହ ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁ ସବୁବେଳେ କାମ କରେ, ସେପରି ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ରାଜ୍ୟର ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ମୂଳ। ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ; ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଅଂଶ, ମାତା ପିତା ସମାନ, ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରକ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ ଯେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରୁ କାହାକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଅଂଶ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ।