ଏହି ବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅନ୍ଧାର ରାତି ପରି, ତାରା ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ପରି, ବିଧବା ନାରୀ ପରି ଲଗୁଡ଼ି ହୋଇ ଥିଲା; ଏହାର ବଡ଼ ରାଜା ନାହିଁ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ଚମକ ଅନ୍ଧାରରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲା। ଜନସମୂହ ଅଶୁରେ ବିଭାବିତ, ଘର ଓ ଚଉକ ଖାଲି, ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ‘ହାୟ!’ କୁହି କୁହି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏହି ସହର ଆଗରୁ ଯେପରି ଚମକୁଥିଲା, ସେପରି ଚମକୁନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ, ରାତି ଶୂନ୍ୟ ତାରାମାଳା—ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ସହରରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଚାନକ ଅସ୍ତ ହେଲା, ଦିନ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ଅନ୍ଧାର ରାତି ଆସିଗଲା। ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ମିଳିଥିବା ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ଶବଦାହ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେନାହିଁ; ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନ ପାଟରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରହ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ, ତାରା ଶୂନ୍ୟ ରାତି ପରି, ଏହି ସହର ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆତ୍ମା ହରାଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ରାସ୍ତା ଓ ଚଉକ ଅଶୁ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଭିଡ଼ି ଥିଲାନାହିଁ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଦଳ ଦଳରେ ଏକାଠି ହେଇ, ବରତଙ୍କ ମାତାକୁ ଦୋଷ ଦେଇଥିଲେ; ରାଜା ନାହିଁ, ସହରରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଭରା, ଆଶ୍ୱାସ ମିଳୁନାହିଁ। ଏହି ଅଂଶ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ଷଟି ଅଧ୍ୟାୟ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଶ୍ରୀମୟ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅଂଶ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭରା, ଅଶୁ ଚୋକା, ନିରାନନ୍ଦ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏହି ରାତି କଟିଗଲା। ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା; ରାଜସବା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକାଠି ହେଇ ସଭାକୁ ଗଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ଜବାଲି—ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ନିଜ ମତ କହି, ଏକାଠି ହେଇ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତ ବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା; ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଆମେ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଗଲୁ। ବଡ଼ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହ ଚାଲିଗଲେ। ବରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନ, ଏହି ଦୁଇ ତପସ୍ବୀ, କେକୟାରେ ତାଙ୍କ ମାତାମାଙ୍କ ରାଜମହଳରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ ରାଜା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ରାଜ୍ୟ ଅଧିପତି ବିନା ନଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ବଜ୍ରପତ ଗୁଞ୍ଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଦେଇନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଚାଷ ହେବା ପାଇଁ ବିଆ ଦିଅନାହିଁ, ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ ଶୁଣେନାହିଁ, ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରେନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ବିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ? ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ମଣିଷମାନେ ସଭା ତିଆରି କରିନାହିଁ, ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକ ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ବା ପବିତ୍ର ଘର ତିଆରି କରିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ଵି, ସଂଯମୀ, ନିଶ୍ଚୟ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ କରିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ବହୁ ଦାନ ଦେଇନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଅଭିନୟ କରିବା ଅଭିନେତା ଓ ନୃତ୍ୟକାର ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମ୍ମିଳନୀ ଭବ୍ୟ ହେଉନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ବ୍ୟବସାୟୀ ଲୋକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆର୍ଜନ କରିପାରିନାହିଁ, ଗଳ୍ପ ପ୍ରେମୀ ଲୋକ ମଧୁର ଗଳ୍ପରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଶୋଭିତା ଯୁବତୀମାନେ ଉଦ୍ୟାନରେ ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଖେଳିବାକୁ ଏକାଠି ହେଇନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ କରି ତୀବ୍ର ଯାନରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଧନୀ ଓ ଚାଷୀ, ଗୋପାଳକ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଶୁଇପାରିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହାତୀ ବୟସ୍କ ହେଇ ରାଜପଥରେ ଚାଲିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଧନୁର ତଣ୍ଡର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ, ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିବାର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଦୂର ଯାତ୍ରୀ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଦାନ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିରାପଦ ଯାତ୍ରା କରିପାରିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଏକାକୀ ତପସ୍ବୀ ନିର୍ଭୟ ଚାଲିପାରିନାହିଁ, ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ କରିପାରିନାହିଁ, ଋଷି ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଘରକୁ ଫେରିପାରିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ନିରାପତ୍ତା ଓ କ୍ଷେମ ରହିନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅଟୁଟ ରହିପାରିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଶୋଭିତ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ମଣିଷମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏକାଠି ହେଇନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଜଙ୍ଗଲ ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ଏକାଠି ହେଇ ସୁଖୀ ରହିପାରିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ନିୟମିତ ଲୋକ ଦେବ ପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ଅର୍ପଣ ତିଆରି କରିନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗ୍ରୁ, ଓ ମାଲ୍ୟ ଶୋଭିତ ହୋଇ ବସନ୍ତର ଗଛ ପରି ଚମକୁନାହିଁ। ଯେପରି ଜଳଶୂନ୍ୟ ନଦୀ, ଘାସ ନଥିବା ଜଙ୍ଗଲ, ଗୋପାଳକ ନଥିବା ଗାଈ, ସେପରି ରାଜା ନଥିବା ରାଜ୍ୟ। ଯେପରି ରଥର ଚିହ୍ନ ପତାକା, ଅଗ୍ନିର ଚିହ୍ନ ଧୂଆଁ, ତେଣୁ ଆମର ଚିହ୍ନ ରାଜା, ଯିଏ ଏଠାରୁ ଦିବ୍ୟତା ପାଇଛନ୍ତି। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ କିଛି କାହାର ନୁହେଁ; ମାଛ ପରି ମଣିଷମାନେ ଏକାଠି ଅନ୍ୟକୁ ଭକ୍ଷିତ କରନ୍ତି। ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା, ନାସ୍ତିକ, ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡରେ ଶାସିତ ହୋଇ ନିୟମ ମାନନ୍ତି। ଯେପରି ଦେହରେ ଚକ୍ଷୁ ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେପରି ରାଜା ରାଜ୍ୟର ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ମୂଳ।