କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଚଳରେ ରଘୁନାଥ ରାମଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ପରେ ଆମେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପତ୍ନୀମାନେ, ଏହି ପତି-ଘାତିନୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିକଟରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? ରାମ, ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଆମର ଓ ତୁମର ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଥିଲେ, ଏବଂ ମହାନ୍ତ ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ରାଜ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତୁମେ ଓ ସେଇ ବୀର ରାମଙ୍କ ବିନା, ଏହି ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆମେ କିପରି ରହିବୁ, କୈକେୟୀ ଆମକୁ ଅପମାନିତ କରିଛନ୍ତି। ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିଲେ, ସେ ଆଉ କାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବେନି? ଏପରି ଅତି ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା ହୋଇ, ରଘୁବଂଶର ମହିଳାମାନେ ବିନୋଦ ହୀନ ହୋଇ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ। ଯେପରି ରାତି ତାରା ବିନା ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଏ, କିମ୍ବା ଜୀବନସାଥୀ ବିନା ଜନନୀ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ମହାନ ରାଜା ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ଅପ୍ରଭାସ୍ପଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁପ୍ରସ୍ରବଣରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲେ, ଘର ଓ ରାସ୍ତା ଖାଲି ଥିଲା, ମହିଳାମାନେ "ହାୟ!" ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସହର ପୂର୍ବବତ ଜ୍ୟୋତି ହରାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଏହି ସହର ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା, ରାତି ତାରା ବିନା, ଅଚାନକ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଉଛି ଏବଂ ଦିନ ଶେଷ ହେଉଛି, ଏବଂ ରାତି ଆସିଯାଉଛି। ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ୟତୀତ, ଏକଠା ହୋଇଥିବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଶବଦାହ କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନାଗୃହରେ ରଖିଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅପରିମେୟ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଆଉଥିରେ ସହର ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା, ରାତି ତାରା ବିନା, ଏହି ସହର ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ବିନା ଅପ୍ରଭାସ୍ପଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ରାସ୍ତା ଓ ଚକରେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠ ଶୁଣାଯାଉନଥିଲା। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠା ହୋଇ, ବରତଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରୁଥିଲେ; ସହରରେ ରାଜା ନଥିବାରୁ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ତିର ଥିଲେ। ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା ଅଶ୍ରୁର ଧାରାରେ ଭିଜି, ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ, ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଚାପି ରାତିଟିକେ କେମିତି ଯାଇଗଲା ଠାରେ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ରାତି ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ସଭାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଏହି ରାତି, ଯାହା ଶତ ବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା, ଦୁଃଖରେ କେମିତି କଟିଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ପୁତ୍ର ବିୟୋଗରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ମହାନ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ଗଲେ। ବରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁହେଁ ମହାତ୍ମା, କେକୟ ଦେଶରେ ତାଙ୍କ ମାମାଘରର ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଅଛନ୍ତି। ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରୁ କାହାକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଉ, କାରଣ ରାଜା ବିନା ଏହି ରାଜ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ମେଘ ବଡ଼ ଧ୍ୱନି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବୃଷ୍ଟି ହୋଇନଥାଏ। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଚାଷୀ ଧାନ ବୁନନ୍ତିନାହିଁ, ପୁଅ ବାପାଙ୍କୁ ଶୁଣେନାହିଁ, ଜଣେ ଜନନୀ ପତିଙ୍କୁ ମାନେନାହିଁ। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଜନନୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲେ କିପରି ସତ୍ୟ ରହିପାରିବ? ଏପରି ଦେଶରେ ମଣିଷମାନେ ସଭା ତିଆରି କରନ୍ତିନାହିଁ, ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଶୁଭ ଗୃହ ତିଆରି କରନ୍ତିନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଏପରି ଦେଶରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମହାୟଜ୍ଞରେ ଦାନ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ। ଏଠାରେ ଅଭିନେତା, ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଦେଖାଯାନ୍ତିନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ଶୁଭ ସମାରୋହ ହୁଏନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀ ଲୋକେ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଗଳ୍ପ ପ୍ରେମୀ ଲୋକେ ମଜା ନେଇପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଶୁଭ୍ର ଅଳଙ୍କୃତ କନ୍ୟାମାନେ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ। ଲୋକେ ସ୍ନେହରେ ଭରିଥିବା ଜନନୀଙ୍କ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ରଥ ଓ ଗଢ଼ିରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ। ଧନୀ ଓ କୃଷିକର୍ମୀ ଲୋକେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଘର ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ଶୁଏନାହିଁ। ଏଠାରେ ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ହାଥୀ ରାଜପଥରେ ଚାଲନ୍ତିନାହିଁ। ଧନୁର ତଣ୍ଡନ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏନାହିଁ, ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୀର ଛାଡ଼ାଯାଏନାହିଁ। ଦୂର ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ରାସ୍ତାରେ ନିର୍ଭୟ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ କରିଥିବେ। ଏଠାରେ ଏକାକୀ ତପସ୍ବୀ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଚାଲିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଋଷି ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତିନାହିଁ। ଏଠାରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ କ୍ଷେମ ନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରେନାହିଁ। ଏଠାରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ସହିତ ଲୋକେ ଶୀଘ୍ର ଏକଠା ହେଉନ୍ତିନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ବନରେ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଏଠାରେ ନିୟମିତ ଲୋକେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ମାଳା, ମିଠା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଏଠାରେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଗଛପରି ଚମକନ୍ତିନାହିଁ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ତାହାର ଜନମାନସ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିରହିଲେ। (ଏହା ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ଷପ୍ତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ।