ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଧରା ବେଡ଼ରେ ଶୋଇ ରଖାଯାଇଥିଲା । ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ରାଜମହଳର ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଶୋକ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ମୁହଁରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ ବିରହ ଓ ବିପ୍ଲବ ଶବ୍ଦରେ ଅନୁସୋଚନା କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, “ହେ ମହାନ ରାଜା, ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ? ରାମଙ୍କୁ ବି ହରାଇଛୁ, ଯିଏ ସବୁବେଳେ ମିଠା କଥା କହୁଥିଲେ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ ।” “କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରାଯାଇଛି, ଏବେ ଆମେ ଏହି ବିଧବାମାନେ କିପରି ଘରେ ରହିବୁ, ସେଇ ପତିଘାତିନୀ ନିକଟରେ?” ସେମାନେ ଆଉ କହୁଥିଲେ, “ସେ ଆମ ପାଳକ ଥିଲେ, ଆପଣଙ୍କର ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ରାମ, ଯିଏ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ଗୌରବଶାଳୀ, ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଳିଗଲେ, ରାଜମହିମା ଛାଡ଼ି ।” “ଆପଣ ଓ ସେଇ ବୀରପୁରୁଷ ଛାଡ଼ି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ, ଆମେ କିପରି ରହିପାରିବୁ?” “ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ—ସେ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ?” ଏଭଳି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅତିଶୟ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଘବବଂଶୀୟ ମହିଳାମାନେ ଶୋକରେ ଖୁସିହୀନ ହୋଇ କୁହୁଁଟିଥିଲେ । ରାଜା ନ ଥିବାରୁ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ତାରାହୀନ ରାତି, ବିଧବା ନାରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତାହାର ଜ୍ୟୋତି ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲା । ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁପ୍ରସ୍ରବଣରେ ଭାସିଯାଉଥିଲେ, ଘରେ ଘରେ ମହିଳାମାନେ “ହାୟ! ହାୟ!” କହି କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଚକ ଓ ଘର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଶହର ପୂର୍ବବତ୍ ଚମକି ଉଠୁନଥିଲା । ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିହୀନ ଆକାଶ ପରି, ତାରାମାଳା ବିହୀନ ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଠାତ୍ ଅସ୍ତମିତ ହେଲେ ଯେପରି ଦିନ ଶେଷ ହୁଏ, ଏହି ଶହରରେ ତେଣୁ ଅନ୍ଧକାର ତାଲି ଦେଇଥିଲା । ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ୟତୀତ, ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦାହକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମ୍ମତି ଦେଲେନି; ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଛାନା ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅପାର ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ । ଏହି ଶହର ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିହୀନ ଆକାଶ ପରି, ତାରାହୀନ ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ରାଜା ନ ଥିବାରୁ ରାସ୍ତା ଓ ଚକ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇନଥିଲା, କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା । ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠି ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ମାଆ ଉପରେ ଅଭିଯୋଗ କରୁଥିଲେ; ରାଜା ନ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ଏହି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଶୋକରେ ଡୁବି, ଅନନ୍ଦହୀନ ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଅଟକି ରହି, ସେଇ ରାତିଟିକୁ କେତେପରି ହେଉଥିଲା । ପରେ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା । ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ସଭାଘରକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କରି, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ । ମହାରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଚଳିଗଲେ । ଭରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନ, ଦୁଇ ମହାତ୍ମା, କେକୟ ଦେଶରେ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ରାଜମହଳରେ ଅଛନ୍ତି ।” “ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କାହାକୁ ରାଜା କରାଯିଅ, କାରଣ ରାଜା ବିନା ଏହି ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ । ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହିତ ମେଘ ଗର୍ଜନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ । ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଚାଷ ହୁଏ ନାହିଁ, ପୁଅ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନେ ନାହିଁ, ଜଣେ ଜନାନୀ ପତିଙ୍କୁ ମାନେ ନାହିଁ । ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଜନାନୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଥିଲେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ?” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଲୋକେ ସଭା ଘର ତିଆରି କରୁନାହାନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ଭରା ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଦେବ ଘର ତିଆରି ହୁଏ ନାହିଁ । ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞାଦି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନିୟମ ଓ ଦମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିନାହାନ୍ତି । ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ନାଟକୀ, ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାରୋହ ଚାଲିଥାଏ ନାହିଁ । ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ କାମରେ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କଥା ପ୍ରେମୀମାନେ ମନୋରଞ୍ଜନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଶୋଭିତା ଯୁବତୀମାନେ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ପୁରୁଷମାନେ ତୀବ୍ର ରଥ ଓ ନାରୀମାନେ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ଧନୀ, କୃଷକ, ପଶୁପାଳକମାନେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ନିର୍ଭୟରେ ଶୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ହାଥୀମାନେ ରାଜପଥରେ ଚାଲିନାହାନ୍ତି । ଧନୁଷ ତାଣିବାର ଶବ୍ଦ, କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଯାଏ ନାହିଁ । ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବାରେ ନିର୍ଭୟ ନୁହଁନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଧର୍ମ କରିଥିବେ । ଏକାକୀ ତପସ୍ବୀ ଅନାୟାସରେ ଚାଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୁନିମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ । ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଟିକିପାରେ ନାହିଁ । ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ସହିତ ପୁରୁଷମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏକଠି ହୁଏ ନାହିଁ ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଜା ବିନା ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଶୂନ୍ୟ ଦେଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । (ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଇହି ଅଂଶ ଇତିହାସର ୬୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ।