ଏହି ଦିନରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ତାଙ୍କ ବିନା ପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦୂତମାନେ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କ ଦେହକୁ ସ୍ମାଶାନ କ୍ରିୟା କରିବା ପାଇଁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କୁ ତେଲ ପାତ୍ରରେ ରଖି ଦୂତମାନେ ଦେହର ରକ୍ଷା କରିଲେ । ରାଜାଙ୍କ ଦେହକୁ ଦୂତମାନେ ତେଲ ପାତ୍ରରେ ଶୟାନ କରିବା ପରେ, ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଜଣା ଯାଇ ବିଲାପ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ । ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖ ଭରା ମୁହଁରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ବିଲାପ କରିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ହା ମହାରାଜ! ଆପଣ କାହିଁକି ଆମେଁକୁ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ? ରାମ, ଯିଏ ସଦା ମୃଦୁ କଥା କହିଥିଲେ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବି ହରାଇ ଦେଲେ ।” କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଆମେଁ ଏହି ବିଧବାମାନେ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା? ରାମ ସଦା ଆମର ଏବଂ ଆପଣଙ୍କର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ରାମ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜସ୍ୱ ଛାଡି ଦେଲେ । ଆପଣ ଏବଂ ତାହା ଶୂରବୀର ରାମଙ୍କୁ ହରାଇ, ମିଶ୍ର ଦୁଃଖରେ ଆମେଁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅପମାନରେ କିପରି ରହିପାରିବା? ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ବି ତ୍ୟାଗ କରିଛି—ସେ କିଏକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ? ଅଶ୍ରୁରେ ବିଲିନ ହୋଇ, ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ବିନା ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କର ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୁଞ୍ଜିଲେ । ଅୟୋଧ୍ୟା, ରାଜାଙ୍କୁ ହରାଇ, ଏକ ତାରାହୀନ ରାତି, ବିଧବା ନାରୀ ଭଳି, ଅଦୂତୀୟ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ । ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ପରିବାରର ମହିଳାମାନେ “ହା!” ବୋଲି କାନ୍ଦି, ଖାଲି ଚଉକ ଓ ଘର ଥିଲା—ସହର ପୂର୍ବରୁ ଅପ୍ରଭା ହୋଇଗଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ, ତାରା ବିନା ରାତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଚନ୍ନା ହେଲା ପରେ ଦିନ ଶେଷ ହେଲା, ଆସିଲା ରାତି—ଏଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିନା, ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ଦେହାନ୍ତ କ୍ରିୟାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟାନ କରି ତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ, ତାରା ବିନା ରାତି ଭଳି, ଅୟୋଧ୍ୟା ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜା ବିନା ନିର୍ବିକାସ ହୋଇଗଲା; ରାସ୍ତା ଓ ଚଉକମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଲୋକମାନେ ଭରିଲେ ନାହିଁ । ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳ ଦଳରେ ଏକଠା ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ମାତାକୁ ଅପମାନ କରି, ରାଜା ନାଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଦୁଃଖ ଭରା ହେଲେ, କୌଣସି ସାନ୍ତ୍ବନା ମିଳିଲା ନାହିଁ । ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଠଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟୁଟ ଶ୍ରୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଠଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ । ଏହି ଦୁଃଖରାତି ଅୟୋଧ୍ୟା, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଲୋକ, ଆନନ୍ଦ ହୀନ, ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିଲା । ରାତି ଶେଷ ହେବା ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ସଭାକୁ ଯାଇଲେ । ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜାବାଲି ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦୂତମାନେ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଲଗା ଭାବରେ କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତ ବର୍ଷ ଭଳି ଦୀର୍ଘ ହୋଇଗଲା; ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବାରୁ ଆମେଁ ଦୁଃଖରେ ଏହି ରାତି କାଟିଲୁ । ମହାରାଜ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ ।” “ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଇ ତପସ୍ବୀ, କେକୟ ଦେଶରେ, ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଅଛନ୍ତି । ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କୌଣସି ଜଣେ ରାଜା ହେବା ଦରକାର, କାରଣ ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ ଅନାଶ୍ରିତ ହେଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ମେଘ ଗଜଗଜାଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ଦିବ୍ୟ ଜଳ ବର୍ଷା ହେଉନାହିଁ । ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଚାଷିମାନେ ମାଟିରେ ଦାଣ୍ଡା ଚାପିନାହିଁ, ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ଶୁଣନାହିଁ, ନାରୀ ପତିଙ୍କୁ ଶୁଣନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଜଣେ ଜଣେ ଜନାନୀ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଥିଲେ କିପରି ସତ୍ୟ ରହିପାରିବ? ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ ସଭା ତିଆରି କରିନାହିଁ, ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକ ରମ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପବିତ୍ର ଘର ତିଆରି କରିନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିନାହିଁ । ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଅଭିନେତା ଓ ନୃତ୍ୟକାରମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାରୋହ ଅନ୍ଦାନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରିନାହିଁ, କଥା ପ୍ରେମୀମାନେ ରମ୍ୟ କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇପାରିନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଶୋଭିତା ନାରୀମାନେ ଉଦ୍ୟାନରେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଖେଳିପାରିନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଯାନରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇପାରିନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଧନୀ ଓ ଚାଷି-ପଶୁପାଳକମାନେ ଦ୍ବାର ଖୋଲି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଘୁମାଇପାରିନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଘଣ୍ଟା ଓ ଭୂଷଣା ପିନ୍ଧିଥିବା ହାତୀମାନେ ରାଜପଥରେ ଷଷ୍ଠି ବର୍ଷରେ ଚାଲିନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଧନୁର ତଣ୍ଡା ଅବିରତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ, ଶିକ୍ଷା ମାଟରେ ତୀର ନିକ୍ଷେପ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିରାପଦ ଯାତ୍ରା କରିପାରିନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଏକା ତପସ୍ବୀ ନିଜେ ଚିନ୍ତନ କରି ନିର୍ବିଘ୍ନ ଚାଲିପାରିନାହିଁ, ଋଷି ଗ୍ରୁହକୁ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଫେରିପାରିନାହିଁ ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ନିରାପତ୍ତା ଓ ମଙ୍ଗଳ ରହିନାହିଁ, ସେନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଟିକିପାରିନାହିଁ ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଭରା ଅୟୋଧ୍ୟାରେ, ରାଜାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ, ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତା କରି ଏକଠା ହେଲେ ।