ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ବଡ଼ ତୈଳପାତ୍ରରେ ସ୍ଥାପନା କଲେ ଏବଂ ଯଥାନୁଷ୍ଠାନ ରାଜଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାମ ନଥିବାରୁ ରାଜାଙ୍କ ଶବଦାହ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତୈଳପାତ୍ରରେ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରଖିଲେ, ଏବଂ ରାଜଭବନର ମହିଳାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ଚେହେରାରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ଦହିଗଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କଲେ। "ହେ ମହାରାଜ! ଆପଣ ଆମେଁ କେଉଁଠି ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ? ରାମ ଛାଡ଼ି ଆମେଁ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? ସେ ସଦା ମିଷ୍ଟ ଭାଷି ଓ ସତ୍ୟପଥରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଆମେଁ ରାଘବଙ୍କୁ ହରାଇଛୁ, ଏବେ ଆମେଁ ବିଧବା ହୋଇ, ପତିହନ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ନିପାତ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? ରାମ ସଦା ଆମ ଓ ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏବେ ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଛାଡ଼ି।" "ଆପଣ ଓ ସେହି ବୀର ନ ଥିବାରୁ, ଦୁଃଖ ଓ ଅପମାନରେ ଆମେଁ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? କୈକେୟୀ ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେ ଆଉ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ?" ଏଭଳି ଅଶ୍ରୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖରେ ରାଘବଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ବେଦନାରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା, ଯେଉଁପରି ତାରାବିହୀନ ରାତି ଭଳି, ସ୍ୱାମୀହୀନ ନାରୀ ଭଳି, ରାଜା ନଥିବା ଆୟୋଧ୍ୟା ଆଉ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ, ଘର ଘରର ମହିଳାମାନେ "ହାୟ ହାୟ" କରୁଥିଲେ, ଖାଲି ଚକ, ଖାଲି ଘର, ସହର ଆଗରୁ ଆଗରୁ ଅନ୍ୟଦିନ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏମିତି ଥିଲା, ଯେଉଁପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ, ତାରା ବିନା ରାତି, ହଠାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୁଚିଯିବାରୁ ଦିନ ଶେଷ ହୋଇ ରାତି ଆସିଗଲା। ରାଜପୁତ୍ର ଆସିନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ଶବଦାହ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅପାର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଆକାଶ ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିବା ଭଳି, ତାରା ବିନା ରାତି ଭଳି, ଏହି ସହର ମହାନ ଆତ୍ମା ବିନା ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ରାସ୍ତା ଓ ଚକ ଲୋକମାନେ ଭରିଯାଉନଥିଲେ, ସବୁଠି ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠି ହୋଇ, ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜା ନଥିବାରୁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରୁଥିଲେ, କିଏଁ ଆଶ୍ୱାସ ପାଉଥିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଭାବେ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଅନ୍ତ। ସେ ରାତି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଶ୍ରୁ, ଶୋକ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ କଟିଗଲା। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା। ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାତ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ମହାନ୍ୟ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକ ଏକରେ କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଏହି ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା, ଏହି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।" "ମହାରାଜ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି। ଭରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା କୈକେୟ ଦେଶରେ, ତାଙ୍କର ମାମାଘର ରାଜମହଳରେ ଅଛନ୍ତି।" "ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କେହି ଏଠାରେ ରାଜା ହେଉନ୍ତୁ, ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ରହିଲେ ନଷ୍ଟ ହେବ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ବିଜୁଳି କଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ।" "ଏମିତି ଦେଶରେ ଧାନ ବିଆ ଅଞ୍ଚା ହୁଏ ନାହିଁ, ପୁଅ ବାପାଙ୍କୁ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମାନେ ନାହିଁ। ରାଜା ନଥିବା ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏମିତି ବ୍ୟବସ୍ଥାହୀନ ଦେଶରେ ସତ୍ୟ କେଉଁଠି ରହିପାରିବ?" "ଏମିତି ଦେଶରେ ସଭା ତିଆରି ହୁଏ ନାହିଁ, କୃତକ ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ବ୍ରତ ନିଷ୍ଠା ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ।" "ଏମିତି ଦେଶରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ଏହି ଦିନେ ସେମାନେ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ନ ଦେଖାଯାଏ ନାଟକୀ, ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଉତ୍ସବ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ମେଳା।" "ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇନ୍ତି ନାହିଁ, କାହାର ଗପ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ ନାହିଁ। ସୁନ୍ଦରୀ ଯୁବତୀମାନେ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।" "ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଧନୀ କୃଷକ କିମ୍ବା ଗୋପାଳକ ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ନିଦ୍ରା କରନ୍ତି ନାହିଁ।" "ଏଠି ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଳଙ୍କୃତ ହାଥୀ ରାଜପଥରେ ଚାଲିନାହାନ୍ତି। ଧନୁର ତାଣିବା ଶବ୍ଦ, ତୀର ଛାଡ଼ିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।" "ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯାଇ ସୁରକ୍ଷିତ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଧର୍ମ କରିଛନ୍ତି। ଏଠି ଏକାକୀ ତପସ୍ବୀ ନିଜକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଖୋଲା ରାସ୍ତା ଚାଲିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଋଷିମାନେ ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।" ଏହିଭଳି ରାଜା ନଥିବା ଦେଶର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ସମସ୍ତେ ଏହି ଆପଦ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ରାଜା ନିଯୁକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।