ସୀତା, ଯିଏ ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ତପସ୍ଵିକୁମାରୀ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅପରିଚିତ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ପୀଡିତ ହେବେ। ରାତିରେ ଅରଣ୍ୟର ଭୟଙ୍କର ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କର ଅତି ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଭୀତ ହେବେ ଏବଂ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ। ଏଠିକୁ ଭାବି ବୟସ୍କ ଏବଂ କମ୍ ସନ୍ତାନ ଥିବା ଜନକ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଛାଡି ଦେବେ, ଶୋକରେ ଅତିମାତ୍ରା ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ମୁଁ, ମୋ ପତିଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳା, ଏହି ଦିନ ମୋ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶେଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଏହିପରେ ଗୃହସ୍ଥ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଶାନ୍ତ କଲେ। ତା’ପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୃଥିବୀର ନାଥଙ୍କୁ ତେଲ ଭରା ପାତ୍ରରେ ରଖି, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ରାଜାଙ୍କ ପରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିଲେ। ହେଲେ ରାଜକୁମାର ନଥିବାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଭରା ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ପରେ, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ବୁଝି ବିଳାପ କଲେ। ହାତ ଉଠାଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କନ୍ଦିଲେ। “ହା ମହାରାଜ! ଆପଣ ଆମକୁ କାହିଁକି ଛାଡି ଦେଲେ? ଆମେ ରାମା ବିନା ବଞ୍ଚିବା କିପରି? ସେ ସଦା ମୃଦୁ ଭାଷଣ କରୁଥିଲେ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଆମେ ରାଘବରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲୁ, ଏବେ ଆମେ ବିଧବାମାନେ କିପରି ଏହି ପତିଘାତିନୀ ସମୀପରେ ରହିବୁ? ସେ ସଦା ଆମ ପାଳକ ଓ ଆପଣଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ; ରାମ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପଛେଇ। ଆପଣ ଓ ସେଇ ବୀର ବିନା, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପୀଡିତ, ଆମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ବିଛିନ୍ନ କଲେ—ସେ ଆଉ କାହାକୁ ଛାଡିବେ ନାହିଁ?” ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା, ଅତି ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କ ଉତ୍ତମ ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଦେହ ଉଲଟାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ବିହୀନ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ତାରାହୀନ ରାତି, ବିଧବା ନାରୀ ପରି ଅନ୍ଧକାର ଓ ମନ୍ଦ ହୋଇ ପଡିଲା। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଗୃହର ମହିଳାମାନେ “ହା!” ବୋଲି କନ୍ଦୁଥିବା, ଖାଲି ଚକ ଓ ଗୃହରେ ଏହି ସହର ପୂର୍ବବତ ଚମକୁନଥିଲା। ଏହା ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟହୀନ ଆକାଶ, ତାରାହୀନ ରାତି, ହଠାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୁଡ଼ି ଦିନ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ରାତି ଆସିଗଲା। ରାଜକୁମାର ବ୍ୟତୀତ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅପାର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସହର ଆକାଶ ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ, ତାରା ବିନା ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ରାସ୍ତା ଓ ଚକ ଆଉ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ କନ୍ଦିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ମାତାକୁ ଅପବାଦ କରୁଥିଲେ; ରାଜା ବିହୀନ ଏହି ସହରରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଆଶ୍ୱାସ ହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରାତ୍ରି ଅତିବାହିତ ହେଲା, ଅୟୋଧ୍ୟା ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲା, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ଏହି ରାତିକୁ କେମିତିଁ ଯାଉଛି ଭାବିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରେ ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରଣା ଭବନକୁ ଗଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜାବାଲି ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏକ ଏକ କରି ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗିଲା, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା ପରେ। ମହାରାଜ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହ ଚାଲିଗଲେ। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଇ ମହାତ୍ମା, କେକୟାରେ ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କ ରାଜପ୍ରସାଦରେ ଅଛନ୍ତି। ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କୌଣସି ଜଣେକୁ ଏଠି ରାଜା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ ରାଜା ବିନା ଏହି ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ମେଘ ଗରଜିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ। ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବିଜ ଚାଷ ହୁଏ ନାହିଁ, ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଜନାନୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମାନେ ନାହିଁ। ଏମିତି ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଜନାନୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟାୟ ଯେଉଁଠାରେ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ? ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ ସଭା ଘର ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକ ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଗୃହ ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ନିୟମରେ ଦୃଢ଼, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଭିନେତା ଓ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଦେଖାଯାଉନ୍ତି ନାହିଁ, ଉତ୍ସବ ଓ ମିଳନୀ ଚଳିଥାଏ ନାହିଁ। ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ନାହିଁ, ଗପସପ ପ୍ରେମୀମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉଠାନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଳଙ୍କୃତ କନ୍ୟାମାନେ ଉଦ୍ୟାନରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଖେଳନ୍ତି ନାହିଁ। ପୁରୁଷମାନେ ତୀବ୍ର ରଥରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଭରା ଅବସ୍ଥାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅନ୍ଧକାର ଓ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଗଲା, ରାଜା ବିନା ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ଶାସନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୋଇଗଲା।