କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ବେଳେ କହିଲେ—"ଲୋଭୀ ଲୋକେ ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ ଖାଇଲେ ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି କୁଭଜା ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା, ରଘୁବଂଶର ବିନାଶ କୈକେୟୀ କରିଛି।" "ରାଜା ଦଶରଥ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଲେ। ଏହି ଖବର ଯଦି ଜନକ ଶୁଣିବେ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ।" "ଏବେ ରାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ କମଳନୟନ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ମୋତେ, ବିଧବା ଏବଂ ପରିତ୍ୟକ୍ତାକୁ, ଚିହ୍ନିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ସୀତା, ମୁନିକୁମାରୀ ଏବଂ ଭୋଗ-ଦୁଃଖ ଅନଭିଜ୍ଞା, ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବେ।" "ରାତିରେ ଅରଣ୍ୟର ଭୟଙ୍କର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ସୀତା ଭୟଭୀତ ହେବେ ଏବଂ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବେ।" "ଏହିପରି, ବୟସ୍କ ଏବଂ କମ୍ ସନ୍ତାନ ଥିବା ଜନକ, ଭାବିବେ—ମୋର ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ କଣ ହେଲେ? ସେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗିବେ।" "ମୁଁ, ପତିନିଷ୍ଠା ଥିବା ମହିଳା, ଆଜି ମୋର ନିୟତ ଅନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିବି; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ଏହିପରି କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଗୃହସ୍ଥ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ଏବଂ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରୋକିଲେ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୂମିପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ତେଲ ମଣ୍ଡପରେ ରଖି, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ରାଜପୁତ୍ର ନ ଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ସେହିପାଇଁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତେଲ ମଣ୍ଡପରେ ରଖିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ମହିଳାମାନେ ଦେଖି, ସେମାନେ ମୃତ ଭାବି ବିଳାପ କଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଚେହେରାରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। "ହା ମହାରାଜ! ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ରାମଙ୍କୁ ହରାଇଛୁ, ଯିଏ ସଦା ମିଥ୍ୟା ବୋଲିନଥିଲେ ଏବଂ ମଧୁର କଥା କହୁଥିଲେ?" "କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରାଯାଇଛି, ଆମେ ଏବେ ବିଧବା ହୋଇ କିପରି ଏହି ପତିଘାତିନୀ ସାମ୍ନାରେ ରହିପାରିବୁ?" "ରାମ ସଦା ଆମର ଓ ଆପଣଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ମହାନ ଏବଂ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରୁଥିଲେ; ଏବେ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜସମ୍ପତି ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।" "ଆପଣ ଏବଂ ସେଇ ବୀର ନଥିଲେ, ଆମେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଅପମାନିତ ହୋଇ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା କିପରି ରହିପାରିବୁ?" "ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେ ଆଉ କାହାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ?" "ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଛେପାଇ ରଘୁବଂଶୀୟ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚାପି ଯାଇ, ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ମୁଡ଼ିଗଲେ।" "ନକ୍ଷତ୍ରହୀନ ରାତି ଯେପରି, ପତିହୀନ ନାରୀ ଯେପରି, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ମହାରାଜ ବିହୀନ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନ ହେଲା।" "ଲୋକେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲେ, ପରିବାରର ମହିଳାମାନେ 'ହା' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଶୂନ୍ୟ ଚକ ଓ ଘର ଥିଲା, ସହର ପୂର୍ବବତ୍ ଚମକୁନଥିଲା।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ, ନକ୍ଷତ୍ର ବିନା ରାତି ପରି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଠାତ୍ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଦିନ ଶେଷ ହୁଏ ଓ ରାତି ଆସେ।" "ରାଜପୁତ୍ର ବିନା, ମିଳିଥିବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଶବଦାହ କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ ନାହିଁ; ସେହିପାଇଁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅପାର ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ, ନକ୍ଷତ୍ର ବିନା ରାତି ପରି, ସହର ମହାନ ଆତ୍ମା ବିହୀନ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାସ୍ତା ଓ ଚକ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠରେ ଭିଡ଼ ହୋଇନଥିଲା।" "ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଦଳେ ଦଳେ ମିଳି, ଭରତଙ୍କ ମାଆକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ; ରାଜା ବିନା ସହର ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ବସ୍ଥ ହୋଇ ଆଶ୍ୱାସ ମିଳୁନଥିଲା।" ଏହିପରି ଅୟୋଧ୍ୟାର କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସଡ଼ସଠି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ରାତିରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ସମସ୍ତଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲା, ଆନନ୍ଦହୀନ ଥିଲା। ସେଇ ଦୁଃଖରାତି କେବେ ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସଭାକୁ ଗଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଏବଂ ମହାନ୍ୟ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କଥା କହି ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—"ଏହି ରାତି ଏକଶତ ବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା, ଆମେ ଦୁଃଖରେ କାଟିଲୁ; ରାଜା ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ।" "ମହାନ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଗଲେ।" "ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଇ ମହାତ୍ମା, କୈକୟ ଦେଶରେ, ତାଙ୍କର ମାମାଙ୍କ ରାଜମହଳରେ ଅଛନ୍ତି।" "ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କାହାକୁ ରାଜା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବଡ଼ ମେଘ ଗର୍ଜନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ମଣିଷ ମାଟିରେ ଚାଷ କରେ ନାହିଁ, ପୁଅ ବାପାଙ୍କୁ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଜନାନୀ ପତିଙ୍କୁ ମାନେ ନାହିଁ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଜନାନୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଥିଲେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ?" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ମଣିଷମାନେ ସଭା ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଲୋକେ ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଦେବ ଘର ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଯଜ୍ଞପରାୟଣ, ନିୟମିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ମହାୟଜ୍ଞରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାଯଥିକ ଦାନ ଦେବାରେ ଅନିଚ୍ଛା ବୋଧ କରନ୍ତି।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଅନେକ ନଟ ଓ ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନା ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ, ଉତ୍ସବ ଓ ସମାରୋହ ମଧ୍ୟ ଚଳିଥାଏ ନାହିଁ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ଅନାଥ ଦେଶର ଦୁଃଖ ଓ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲା।