ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ପରଲୋକଗମନ ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କିପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଆସିଲା, ତାହା ଉତ୍ତାପରେ ଏକ ଗଭୀର ଭାବରେ ବଣ୍ନିତ ହୋଇଛି। କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏପରି ଜନନୀ, ଯିଏ ନିଜ ପତିକୁ ଛାଡି ଦେଇଛି, ସେ ତାଙ୍କର ଦେବତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି; ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଏପରି ଜନନୀ କୈକେୟୀ ଛଡା ଅନ୍ୟ କେଉଁ ନାରୀ ଜୀବନ ଚାହିବେ?” କୈକେୟୀର ଲୋଭ ଏତେ ଅନ୍ଧା ଥିଲା, ସେ ନିଜ ଦୋଷ ଦେଖି ପାରିଲେନି; ଯେପରି ଜଣେ ବିଷ ଖାଇଲେ ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରିପାରେନି, ସେପରି କୈକେୟୀ, ମନ୍ତରା ହୁଞ୍ଚାକୁ ମୁହଁ ଦେଇ ରଘୁବଂଶର ନାଶ କରିଦେଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଗ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇଲେ; ଏହା ଜଣା ଯାଉଥିବା ପରେ ଜନକ ମହାରାଜ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେବେ। ଏବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପଦ୍ମନେତ୍ର ରାମ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ମୋତେ—ଏକା, ପତିହୀନ, ତ୍ୟାଗିତା—ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ସୀତା, ଜନକ ମହାରାଜଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଦାର ହେବେ। ରାତିରେ ଜଙ୍ଗଲର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ସୁନି ସୀତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବେ। ଜନକ, ବୟସ୍କ ଓ ଅଳ୍ପ ପୁତ୍ର ସମ୍ପନ୍ନ, ନିଜ କନ୍ୟା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭାବି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ମୁଁ, ନିଜ ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ନାରୀ, ଆଜି ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିବି; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଗୃହର ଅନ୍ୟ ଜନନୀମାନେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶାନ୍ତ କରିଲେ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଭରା ପାତ୍ରରେ ରଖି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ନିୟମିତ ଭାବେ କରିବାରେ ଲାଗିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ ନଥିବାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶବ ଦାହ କରିବାକୁ ଚାହିଲେନି, ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ରଖିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ପାତ୍ରରେ ରଖି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୋକ କରିଲେ; ଗୃହର ଜନନୀମାନେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଆକୁଲ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତିମ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା ମୁହଁରେ ଦୁଃଖରେ ତୀବ୍ର ଆକୁଲତାରେ ହାଉଛି—“ହେ ମହାରାଜ! ଆପଣ କିପରି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଗଲେ? ଆମେ ଏବେ ରାମ ରହିତ, ଯିଏ ସଦା ମୃଦୁ ଭାଷଣ କରିଥିଲେ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ଥିଲେ।” “କୈକେୟୀର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ; ଆମେ ଏହି ପତିହୀନ ଜୀବନ କିପରି ଜୀବିବା, ଯିଏ ପତିହନ୍ତା ସାଙ୍ଗରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିଛି? ରାମ ସଦା ଆମର ଓ ଆପଣଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ; ଏବେ ତିନିଜଣ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରାମ ରାଜ୍ୟ ରୂପ ଚମକ ଛାଡି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଆପଣ ଓ ମହାବୀର ରାମ ଛାଡି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଆମେ କୈକେୟୀର ଅପମାନ ଦେଖି କିପରି ରହିବା? ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେନି?” ଏମିତି ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ରଘୁବଂଶର ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ଶୋକରେ ମୁଡ଼ିଗଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ନକ୍ଷତ୍ରହୀନ ରାତି, ପତିହୀନ ନାରୀ ପରି, ମହାରାଜ ହୀନ ହୋଇ ଚମକୁନାହିଁ। ଜନମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ବିହ୍ୱଳ, ଗୃହର ମହିଳାମାନେ ହାଉଥିବା, ଖାଲି ଚକ ଓ ଗୃହରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପୁର୍ବରୁ ଚମକୁନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏପରି ଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶ ରବି ନଥିବା, ରାତି ନକ୍ଷତ୍ର ନଥିବା; ରବି ହଠାତ୍ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଦିନ ଶେଷ ହୋଇ ରାତି ଆସିଥାଏ। ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିନା, ମିତ୍ରମାନେ ଶବ ଦାହ କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେନି; ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏପରି ଆକାଶ ରବି ବିନା, ରାତି ନକ୍ଷତ୍ର ବିନା, ସହର ମହାତ୍ମା ହୀନ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ରାସ୍ତା ଓ ଚକ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି ଭିଡ଼ ନଥିଲା। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କ ମାତାକୁ ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହୁଥିଲେ; ରାଜା ନଥିବାରୁ ସହରରେ ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ବସ୍ଥା ଭରିଗଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତୁଷ୍ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ଦୁଃଖ ରାତିରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ, ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ଏହି ଦିନକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ରବି ଉଦୟ ହେଲା; ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସଭାରେ ଗଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାବାଲି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ପ୍ରଥକ୍ ପ୍ରଥକ୍ କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏ ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତ ବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ହୋଇ ଯାଇଛି; ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ଶେଷ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ମହାରାଜ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମହାତ୍ମା, କୈକେୟର ମାମାଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଅଛନ୍ତି। ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ବଂଶର କୌଣସି ଜଣକୁ ରାଜା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ରାଜ୍ୟ ରାଜା ବିନା ନଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବାଦଳ ଗର୍ଜନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଦେଇନାହିଁ; ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ମଣିଷ ମାଟିରେ ବିଜ ରୋପଣ କରିନାହିଁ, ପୁତ୍ର ପିତାକୁ ଶୁଣିନାହିଁ, ଜନନୀ ପତିକୁ ଶୁଣିନାହିଁ; ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଧନ ନାହିଁ, ଜନନୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଥିଲେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିବ?” “ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ମଣିଷ ଏକତ୍ରିତି ହେବା ନିମିତ୍ତ ଗୃହ ତିଆରି କରିନାହିଁ, ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକ ଚମତ୍କାର ବାଗିଚା ବା ଶୁଭ ଗୃହ ତିଆରି କରିନାହିଁ; ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞ, ନିୟମିତ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବାନ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିନାହିଁ; ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ଧନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ବହୁ ଦାନ ଦେଇନାହିଁ।