କୌଶଳ୍ୟା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇଥିଲେ। ରାମ ମୋତେ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ, ସ୍ୱାମୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଏକ ନିର୍ଜନ ପଥରେ ଛାଡି ଦିଆଯାଇଥିବା ଯାତ୍ରାର ଦଳର ପରି, ମୋର ଜୀବନେ ରହିବା ପ୍ରେରଣା ନାହିଁ। ସ୍ୱାମୀ, ଯେଉଁଥି ନିଜ ଦେବତା ଭଳି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେଇ କେଉଁ ଜନନୀ ଜୀବନ ଚାହିବେ? କେବଳ କୈକେୟୀ ଭଳି ଧର୍ମ ଛାଡି ଦେଇଥିବା ଲୋକୀ ଏହିପରି କରିପାରିବେ। ଲୋଭାଳୁ ଲୋକ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମୃତ ବିପରୀତ ବିଷ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ। କୁଭଜା ମନ୍ତରା ପାଇଁ, କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ଅନିଚ୍ଛାରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଲେ; ଏହି ଖବର ଜନକ ଶୁଣିଲେ, ସେ ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ଏବେ ରାମ, ନୀତିବାନ୍ ଏବଂ ପଦ୍ମନୟନ, ଆଉ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ସେ ମୋତେ, ଏକା ଏବଂ ବିଧବା ହୋଇଥିବା ଜଣେ ଜନନୀ, ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଜନକଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା, ସୀତା, ଦୁଃଖର ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ; ବନରେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେବେ। ରାତିରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବେ। ଜନକ, ବୃଦ୍ଧ ଓ କମ୍ ପୁଅ ଥିବା, ନିଜ କନ୍ୟା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ଛାଡିଦେବେ। ମୁଁ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅତି ଭକ୍ତିରେ ଭରିଥିବା, ଆଜି ମୋର ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବି; ଏହି ଶରୀରକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଏପରେ ଗୃହର ଜନନୀମାନେ, ବିପ୍ଳବିତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ସେଉଁଠି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ସେକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଭରିଥିବା ଦେଉଳରେ ରଖିଲେ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ରାଜାଙ୍କ ଶେଷ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ରାଜକୁମାର ନଥିବାରୁ, ରାଜାଙ୍କ ଶବଦାହ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଦେଉଳରେ ରଖିଥିବା ବେଳେ, ଗୃହର ଜନନୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି, ବିପ୍ଳବିତ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ମୁହଁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରି, ଅତି ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ କନ୍ଦୁଥିଲେ। "ହା, ମହାରାଜ! ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ରାମ ପାଇଁ, ଯିଏ ସଦା ମୃଦୁ ଭାଷଣ କରିଥିଲେ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟଳ ଥିଲେ?" "କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଆମେ ଏହି ସ୍ୱାମୀ-ହନନୀ ନିକଟରେ କିପରି ଜୀବନ ରଖିପାରିବି?" "ସେ ସଦା ଆମ ଓ ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ନିଜେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲେ; ରାମ, ଶ୍ରୀମୟ, ରାଜା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଛାଡି ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।" "ଆପଣ ଓ ମହାବିର ରାମ ଛାଡି, ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରୁଥିବା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲଜ୍ଜିତ, କିପରି ରହିପାରିବି?" "ଯେଉଁଠି ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାକୁ ଛାଡିଦେଇଛି, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଛାଡିବେ ନାହିଁ?" ଅଶ୍ରୁରେ ଡୁବି, ଅତି ବିପ୍ଳବିତ ଦୁଃଖରେ ବିନମ୍ର ରଘୁବଂଶୀ ଜନନୀମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ତଳମଳ କରୁଥିଲେ। ନକ୍ଷତ୍ର ବିନା ରାତି, ସ୍ୱାମୀ ବିନା ଜନନୀ ପରି, ଆୟୋଧ୍ୟା ମହାରାଜ ବିନା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇନଥିଲା। ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଡୁବି, ପରିବାରର ଜନନୀମାନେ "ହା!" କହି କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଶୂନ୍ୟ ଚଉକ ଓ ଘର ଥିଲା, ସହର ଆଗରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇନଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ, ନକ୍ଷତ୍ର ବିନା ରାତି, ଯେପରି ଦିନ ହଠାତ୍ ଶେଷ ହୋଇ ରାତି ଆସିଥାଏ। ରାଜକୁମାର ଛାଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସମ୍ବିତ୍ ସାଙ୍ଗମାନେ ଶବଦାହ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନରେ ରଖି, ତାଙ୍କ ଅଗାଧ ପ୍ରଭାବ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ, ନକ୍ଷତ୍ର ବିନା ରାତି, ଆୟୋଧ୍ୟା ମହାତ୍ମା ବିନା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରସ୍ତା ଓ ଚଉକ ଅଶ୍ରୁ ଭରା କଣ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା ନାହିଁ। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳ ଦଳ ଭାବରେ ଏକାଠି ହୋଇ, ବରତଙ୍କ ମାତାକୁ ଦୋଷାରୋପ କରୁଥିଲେ; ରାଜା ନାହିଁ, ଏହି ସହର ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ସାନ୍ତ୍ୱନା ବିନା ରହିଗଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସଠି-ସତର ଅଧ୍ୟାୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଆୟୋଧ୍ୟା, ଅଶ୍ରୁରେ ଆକଣ୍ଠ, ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ, ସେ ରାତିକୁ କଟାଇଲା। ରାତି ଶେଷ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ମଣ୍ଡପକୁ ଗଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଳ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାତ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାବାଲି ସେଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ଭାବ କୁହି, ସମ୍ବିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ। "ଏହି ରାତି, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଭଳି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା, ଦୁଃଖରେ କଟିଗଲା; ରାଜା ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ବଡ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ରାମ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।" "ବରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଇ ତପସ୍ୱୀ, କେକୟାର ରାଜପୁରରେ ତାଙ୍କ ମାତାମାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି।" "ଏଠାରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କୌଣସି ଜଣେ ଆଜି ରାଜା ହେବା ଉଚିତ; ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ, ବିଦ୍ୟୁତ ମେଘ ଗର୍ଜନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜମିରେ ଦିବ୍ୟ ଜଳ ବର୍ଷା ହୋଇନାହିଁ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ, ଧାନ ବିଉ ବିଉ ହୋଇ ଚାଷ ହୋଇନାହିଁ, ପୁଅ ପିତାଙ୍କୁ ଶୁଣେନାହିଁ, ଜନନୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମାନେନାହିଁ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ, ଧନ ନାହିଁ, ଜନନୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଅସ୍ଥିରତା ଥିବା ଠାରେ ସତ୍ୟ କିପରି ରହିପାରିବ?" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ, ଲୋକମାନେ ସଭା ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକ ଭଲ ଉଦ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ଗୃହ ତିଆରି କରନ୍ତି ନାହିଁ।" "ରାଜା ବିନା ଦେଶରେ, ଯଜ୍ଞପରାୟଣ, ନିଜେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶୀଳରେ ଅଟଳ, ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ।