ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପାଳୀ ଦଶରଥଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ପରେ ରାଜମହଳ ଏମିତି ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଭୁଜାକୁ ଚିଉଁଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଅସହାୟ ମଣିଷ ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଷ୍ଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ସେ ଜଣେ ନିର୍ବାପିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳହୀନ ସାଗର, କିମ୍ବା ତେଜହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଲାଗିଲେ—ସେ ଏବେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। କୌଶଳ୍ୟା, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଏବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ଅବାଧ ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର; ତୁମେ ଦୟାହୀନ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ରାଜାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛ। ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ସ୍୵ାମୀ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଏକା ଅସହାୟ ହୋଇ, ଜୀବନରେ ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ। ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ ନିଜ ପତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ମାନେ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମଚ୍ୟୁତ କୈକେୟୀ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ଏପରି କରିପାରିବ? ଲୋଭୀ ଲୋକ ଦୋଷ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଜଣେ ବିଷ ଖାଇଲେ ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ; ଏହି କୁଭତୀର କାରଣରେ ରଘୁବଂଶ ନାଶ ପାଇଲା। ରାଜା ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ଖବର ଶୁଣି ଜନକ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ଏବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ କମଳନୟନ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ, ଏହି ବିଧବାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ବିଦେହର ରାଜାଙ୍କ ତପସ୍ଵିନୀ କନ୍ୟା ସୀତା, ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହେବେ। ରାତିରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ସୀତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ। ଜରାବସ୍ତା ଓ ସନ୍ତାନ ଅଳ୍ପ ଥିବା ଜନକ, ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ମୁଁ ମୋ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଭଲପାଏ, ଏହି ଦେହକୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କରି ଆଜି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" କୌଶଳ୍ୟା ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ ଗୃହସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କରି, ମୃଦୁ ଭାବରେ ଶାନ୍ତ କଲେ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଦେଉଥିବା ଘଡ଼ାରେ ରଖି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜକୁମାର ନ ଥିବାରୁ, ସୁଜ୍ଞାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହିଲେନାହିଁ; ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ରଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତେଲ ଘଡ଼ାରେ ରଖିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ହାତ ଉଠାଇ, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ମୁହଁରେ, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, "ହେ ମହାରାଜ! ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ରାମ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ଭାବରେ ଦୟାଳୁ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍, ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଆମେ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଆମେ ରଘୁବଂଶର ରାମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଏବେ ଆମେ ଏହି ପତି-ହନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନିକଟେ କିପରି ରହିବୁ? ସେ ସବୁବେଳେ ଆମର ଓ ଆପଣଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ; ଏବେ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜ୍ୟ ଉଜାଡ଼ ହୋଇଗଲା। ଆପଣ ଓ ଏହି ବୀର ପୁତ୍ର ବିନା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଅପମାନିତ ହୋଇ, ଆମେ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେ ଅନ୍ୟ କିଏକୁ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ?" ଏଭଳି ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ରଘୁବଂଶର ମହିଳାମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ରହିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ନକ୍ଷତ୍ରହୀନ ରାତି, ବିଧବା ମହିଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ସହର ଅନ୍ଧାର ହୋଇଗଲା। ଲୋକମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଗୃହସ୍ଥ ମହିଳାମାନେ "ହାୟ" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଖାଲି ଚକ ଓ ଘର ସହିତ ସହରର ଚମକ ହାରାଇଗଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିବା ଆକାଶ, ତାରାହୀନ ରାତିପରି ସହର ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଗଲା। ରାଜପୁତ୍ର ବିନା, ମିତ୍ରମାନେ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ମତି ଦେଲେନାହିଁ; ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ସହର ଏକ ତାରାହୀନ ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟହୀନ ଦିନ ପରି ଲାଗିଥିଲା, ରାଜା ନଥିବାରୁ ରାସ୍ତା ଓ ଚକ ଲୋକେ ଭରିଥିଲେନାହିଁ। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କର ମାତାକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ; ସହର ରାଜା ବିହୀନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କୌଣସି ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳୁଥିଲାନାହିଁ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରାତ୍ରି ଅତିତ ହେଲା, ଅୟୋଧ୍ୟା ଅନ୍ନଦିନ ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସଭାଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାତ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏକେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ରାଜପୁରୋହିତ ଶିରୋମଣି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଏହି ରାତି ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା, ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ। ମହାରାଜ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଗଲେ। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଇ ମହାତ୍ମା, କେକୟ ଦେଶରେ ତାଙ୍କର ମାମାଘରରେ ଅଛନ୍ତି। ଆଜି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କାହାକୁ ରାଜ୍ୟର ରାଜା କରାଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରାଜ୍ୟ ଶାସକ ବିନା ନଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏଭଳି, ରାଜାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଦୁଃଖ, ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନୂତନ ରାଜା ବିନା ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ହେବାର ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।