ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ରାଜପାଳିସରେ ଶୋକର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଏବଂ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ; କେହି କେହି ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ସେହି ଅନ୍ତର୍ଣ୍ଣାଦନ ରାଜଭବନକୁ ଭୟ, ବିବ୍ରାନ୍ତି ଓ ବିଷାଦରେ ଭରିଦେଲା। ଯେଉଁ ଘରକୁ ଏକଥିରେ ଶୁଭ ଧ୍ୱନି ଭରିଥିଲା, ଏବେ ସେଉଁଠି ଦୁଃଖର ମହାଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ରାଜାଙ୍କ ପାରିବାରିକ ଲୋକମାନେ ଅପାର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଆନନ୍ଦକୁ ହରାଇ ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ତଳିଥିବା ରାଜପାଳିସ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଦିନରେ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ବିଷାଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ପତ୍ନୀମାନେ ଅଂଗଳଗନ୍ଥି ଧରି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକାଏକି ଅନାଥ ମହିଳାମାନେ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ମହାବେଳାରେ, ଦେଖାଯାଉଛି ଯେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଏବେ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଭଳି ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଜଳହୀନ ସାଗର ବା ତେଜହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ପ୍ରଥିବୀ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା, ନେତ୍ରପାଥରେ ଅଶ୍ରୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଂଗେ ଧରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"କୈକେୟୀ, ଏବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ; ରାଜ୍ୟକୁ ଅନ୍ତରାୟ ବିନା ଭୋଗ କର। ତୁମେ ନିଜେ ପତିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲୁ। ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଅନାଥ ଯାତ୍ରାରେ ପଡ଼ିଛି, ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ।" "ସ୍୵ାମୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଯିଏ ନିଜ ଦେବତା ସମାନ, କେଉଁ ନାରୀ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେବ? କୈକେୟୀ ପରି ଧର୍ମହୀନ ନାରୀ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ଲୋଭୀ ତାଙ୍କ ଦୋଷ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ବିଷ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ଯେପରି ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ମନ୍ଦିରା ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ।" "ରାଜାଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରି ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଲେ, ଏହି ଖବର ଯଦି ଜନକ ଶୁଣିବେ, ସେଉଁଠି ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ଏବେ ରାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ କମଳନୟନ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ଅନାଥ ଓ ବିଧବା ଭାବରେ ଜାଣିପାରିବେନାହିଁ।" "ସୀତା, ମୁନିପୁତ୍ରୀ, ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ। ରାତିରେ ମୃଗପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବେ। ଜନକ, ବୃଦ୍ଧ ଓ କମ୍ ସନ୍ତାନ ସହିତ, ଭାବିବେ ସୀତାକୁ ନେଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ।" "ମୁଁ, ପତିପରାୟଣା, ଆଜି ମୋ ନିଜ ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ଏପରି କୌଶଲ୍ୟା ବିପୁଳ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଗୃହସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଂଗେ ଧରି ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଭରା ଘଡ଼ାରେ ରଖି, ନିୟମାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଶେଷ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜକୁମାର ନ ଥିବାରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର କରିବାକୁ ଚାହିଲେନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ। ତେଲ ଘଡ଼ାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ଅଶ୍ରୁପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ଦୁଃଖରେ ବେପର୍ୱା ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ—"ହେ ମହାରାଜ! ଆପଣ ଆମକୁ କେଉଁଠି ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ? ରାମଙ୍କ ଅଭାବରେ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ ଯିଏ, ଆମେ କିପରି ବଞ୍ଚିବା?" "କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଆମେ ଏହି ହତ୍ୟାକାରିଣୀ ନିକଟରେ କିପରି ରହିବା? ରାମ, ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଯିଏ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେନାହିଁ? ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଡୁବିଥିବା ରଘୁବଂଶର ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।" ଏଭଳି ଅନ୍ଧାର ରାତି ପରି, ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀହୀନ ହେଲେ ଯେପରି, ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଜାଙ୍କ ଅଭାବରେ ଅନ୍ଦକାର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଲୋକେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଗୃହସ୍ଥ ମହିଳାମାନେ ‘ହାୟ’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ବଜାର ଓ ଘର ବିନା ଆଲୋକର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିନ ପରି ଚମକୁଥିଲାନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ନ ଥିବା ଆକାଶ, ତାରାହୀନ ରାତି, ଅଚାନକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଆସେ, ଏଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାଜପୁତ୍ର ନ ଆସିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମିତ୍ରମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅନନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟା, ତାଙ୍କ ମହାନ ଆତ୍ମା ଅଭାବରେ, ତାରାହୀନ ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ଧାର ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ରାସ୍ତା ଓ ଚକ ଅଶ୍ରୁଭରା ଗଳାରେ ଭିଡ଼ ଥିଲେନାହିଁ। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠା ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଅଭାବରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାତିକୁ କାଟିଦେଲା; ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ, ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରେ, ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକେକ ଭାବେ ମୁଖ୍ୟ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ଏହି ରାତି, ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ହୋଇଥିଲା, ଶେଷ ହେଲା।