ମୁଁ ଦେଖିଲି, ରାଜାଙ୍କର ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ମୃତ ହାତୀଣୀମାନେ ପରି ଶୋକରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ହୋଇ ପଡିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିବା କୈକେୟୀ ସହିତ, ରାଜାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ଅତି ଶୋକରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଗଲେ। ତାଙ୍କର କାନ୍ଦିବା ରବ ରାଜମହଳରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଯେଉଁ ରବ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଗୃହକୁ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥିଲା, ସେହି ଅନ୍ତେ ଏବେ ଭୟ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ଚାରିପାଖରେ ଆତ୍ମୀୟ-ସଜନମାନେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ଶୋକରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ କାନ୍ଦିବାର ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା; ସେମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ଦୟନୀୟ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏହି ଭାବରେ, ତାଙ୍କର ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ତକୁ ପହଁଚିଥିବା ରାଜାଙ୍କର ରାଜମହଳ ଏକ ଶୋକ ଭରା ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ହେଇଯାଇଥିଲା। ରାଜା, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ସହିତ ଚାରିପାଖରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାବୁକ ହୋଇ, ନିରାଶ୍ରୟ ଲୋକମାନେ ପରି ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠି-ଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁ ନିର୍ବାପିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳହୀନ ସାଗର, ତେଜହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଲିଂଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— "କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଏବେ ରାଜ୍ୟକୁ ଅବାଧ ଭାବେ ଉପଭୋଗ କର; ତୁମେ ଦୟାହୀନ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ରାଜାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାତ୍ୟାଗ କରିଛ।" "ରାମ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ମୋ ଭାର୍ୟ ଏବେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏକ ନିର୍ଜନ ପଥରେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଏକ କାଫିଲା ପରି, ମୋର ଜୀବନରେ ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ।" "କେଉଁ ମହିଳା ନିଜ ପତି, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଦେବତା, ତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଜୀବନ ଚାଲାଇବାକୁ ଚାହେ, କୈକେୟୀ ପରି ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଜଣେ ଛଡି?" "ଲୋଭିଆ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟି ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଜନ ଅମ୍ଳ ଖାଇଲେ ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି; କୁବା ହୁଞ୍ଚବାକୁ ଦ୍ୱାରା, କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ।" "ରାଜାକୁ ବାଧ୍ୟ କରି, ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ପଠାଇଦିଆଗଲା; ଏହି ଖବର ଜନକଙ୍କୁ ଶୁଣିଲେ, ସେମାନେ ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ।" "ଏବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ କମଳନୟନ ରାମ ଏଠାରୁ ଦୂରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ, ବିଧବା ଓ ପରିତ୍ୟକ୍ତ, ଜାଣିନାହାନ୍ତି।" "ବିଧେହର ରାଜାଙ୍କର ତାପସୀ କନ୍ୟା ସୀତା, ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ପଡିବେ।" "ବନରେ ରାତିରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ସୀତା ନିଶ୍ଚିତ ଭୟଭିତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବେ।" "ଏଉଁଜଣ ଜନକ, ବୟସ୍କ ଓ କମ୍ ପୁତ୍ର ସହିତ, ବୈଦେହୀକୁ ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ।" "ମୁଁ, ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଆଜି ମୋର ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ତକୁ ପହଁଚିବି; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ତାପରେ ଗୃହର ମହିଳାମାନେ, ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ଆଲିଂଗନ କରି ଶାନ୍ତ କରିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଭରା ପାତ୍ରରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ନିର୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ରାଜାଙ୍କ ପରେ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ରିୟା କରିଲେ। କିନ୍ତୁ, ରାଜପୁତ୍ର ନଥିବାରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କର ଦାହ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଭରା ପାତ୍ରରେ ଶୟନ କରାଯାଇ, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି ଉଚ୍ଚ ଶୋକରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ହାତ ଉଉଠି, ମୁହଁରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଦୁଃଖରେ ତିବ୍ର ଶୋକ କରୁଥିଲେ। "ହାଁ, ବଡ ରାଜା! ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ତଥା ସତ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ଯିଏ ସଦା ମୂଦ୍ରା କଥା କହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବିନା?" "କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି, ଆମେ ବିଧବାମାନେ କିପରି ଏହି ପତି-ଘାତକା ନିକଟରେ ରହିବି?" "ସେ ସଦା ଆମର ଓ ଆପଣଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା; ରାମ, ଶ୍ରୀମୟ, ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଜ୍ଵଳନ କରିବାକୁ ଛାଡି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।" "ଆପଣ ଓ ସେହି ବୀର ପୁତ୍ର ନଥିବାରୁ, ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଆମେ କିପରି ରହିପାରିବି?" "ଯେଉଁ ଜଣେ ରାଜା, ରାମ, ପ୍ରଭଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛି—ସେ କିଏକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବେନାହିଁ?" "ଅଶ୍ରୁରେ ଡୁବି, ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିଳାମାନେ ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇ ମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ପଡିଲେ।" "ନକ୍ଷତ୍ରହୀନ ରାତି ପରି, ପତିହୀନ ମହିଳା ପରି, ଆୟୋଧ୍ୟା ଏହାର ବଡ ରାଜାକୁ ହାରାଇ ଚମକିଲା ନାହିଁ।" "ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଡୁବି, ଗୃହର ମହିଳାମାନେ 'ହାଁ' କାହାକୁ କାହାକୁ କାନ୍ଦି, ଖାଲି ଚଉକ ଓ ଘର, ସହର ପୂର୍ବରୁ ପରି ଚମକିଲା ନାହିଁ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ ପରି, ନକ୍ଷତ୍ରହୀନ ରାତି ପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଚାନକ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଦିନ ଶେଷ ହୋଇ ରାତି ଆସିଥାଏ।" "ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଛଡି, ଆସିଥିବା ମିତ୍ରମାନେ ଦାହ କରିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନକୁ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅପାର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ ପରି, ନକ୍ଷତ୍ରହୀନ ରାତି ପରି, ସହର ବଡ ଆତ୍ମାକୁ ହାରାଇ, ରାସ୍ତା ଓ ଚଉକ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଗଳାରେ ଭିତରେ ଭିତରେ ଭରିଲା ନାହିଁ।" "ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳ ଦଳରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କର ମାତାକୁ ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହୁଥିଲେ; ରାଜା ନଥିବାରୁ ସହରରେ ଦୁଃଖ ଭରି ନିଜେ ନିଜେ ଆଶ୍ୱାସ ମିଳିଲା ନାହିଁ।" ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିତମ ସର୍ଗ। ଆୟୋଧ୍ୟା ଦୁଃଖ ଭରା ରବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିରାନନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଡୁବି, ସେ ରାତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲା। ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସଭାକୁ ଗଲେ।