ଦଶରଥ ମହାରାଜଙ୍କ ଦେହ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମହଲ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଶୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା। କୌସଲ୍ୟା ଧୂଳିରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଏକ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ରାଜା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ ମୃତ ହାତୀଣୀ ପରି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଅବାକ୍ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅର୍ଥହୀନ ରୋଦନର ଶବ୍ଦ ରାଜମହଳକୁ ଆକମ୍ପିତ କରିଥିଲା। ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବରୁ ଏଇ ଗୃହକୁ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥିଲା, ସେଇ ଏବେ ଭୟ, ଅସ୍ମିତି ଓ ବିପଦର ଅନୁଭୂତି ଭରିଦେଇଥିଲା। ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନମାନେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଏକାକାଳୀନ ଭାବରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ଦୟନୀୟ ଓ ନିରାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଯେ ରାଜା ନିଜ ନିୟତିର ଶେଷ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି ଅନାଥ ପରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହାବେଳେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ରାଜା ଦଶରଥ ନିର୍ବାପିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର, ତେଜହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। କୌସଲ୍ୟା ଅନେକ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏବେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, କୈକେୟୀ! ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ରାଜାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଅଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲା। ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ମୋ ପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ; ଏହି ନିର୍ଜନ ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏକ ଦଳର ପରି, ମୋତେ ବଞ୍ଚିବାର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।" "ଯିଏ ନିଜ ପତି, ନିଜ ଦେବତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ତା ସହିତ କୈକେୟୀ ଭଳି ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଜନା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହିଁବେ କି? ଲୋଭୀ ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଦେଖିପାରେନାହିଁ, ବିଷ ଖାଉଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି; ମନ୍ଥରା ହୁଞ୍ଚିଆ ଦାସୀ ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନାଶ କରିଦେଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିପରୀତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଉଥିଲେ; ଏହି ଖବର ଶୁଣି ବିଦେହରାଜ ଜନକ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ।" "ଏବେ ରାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ କମଳନୟନ, ଏଠାରୁ ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ଜାଣିପାରିବେନାହିଁ, ମୁଁ ବିଧବା ଓ ତ୍ୟାଗିତା। ବନେ ଅସୁବିଧାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ଥ ନୁହଁଥିବା ବିଦେହରାଜ ଜନକଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା ସୀତା ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଃଖପୀଡ଼ିତ ହେବେ। ବନର ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ।" "ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ବୟସ୍କ ଓ ଅଳ୍ପସନ୍ତାନ ବିଦେହରାଜ ଜନକ ମଧ୍ୟ, ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମସ୍ୱର୍ଗ କରିଦେବେ। ମୁଁ ମୋ ପତିପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭକ୍ତି ସହିତ, ଏଇ ଦିନ ମୋ ନିୟତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" କୌସଲ୍ୟା ଏପରି ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ ଗୃହସ୍ଥ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଶାନ୍ତ କରିଲେ। ଏହା ପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲର ଘଟରେ ରଖି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶେଷ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ତୟାରି କଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜପୁତ୍ର ବିନା, ସେମାନେ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଘଟରେ ରଖି ରଖାଯାଇଥିବା ବେଳେ, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭିନ୍ନ ହୋଇ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ— "ହା ମହାରାଜ! ଆପଣ ଆମକୁ କାହିଁକି ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ରାମ ଯିଏ ସଦା ମିଠା କଥା କହୁଥିଲେ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚି ଆପଣ ଆମକୁ ଏମିତି କରିଦେଲେ।" "କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ରାଘବରୁ ବିୟୋଗ ପାଇ, ଆମେ ଏବେ କିପରି ଏହି ପତିହନ୍ତ୍ରୀ ନିକଟରେ ବଞ୍ଚିବୁ? ସେ ସଦା ଆମର ଓ ତୁମର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ରାମ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଚଳିଗଲେ। ଆପଣ ଓ ସେଇ ବୀର ବିନା, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଆମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ କିପରି ରହିପାରିବୁ?" "ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିଛି, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ?" ବିପୁଳ ଦୁଃଖରେ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା, ରଘୁବଂଶୀ ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ତଡ଼ପୁଥିଲେ। ରାଜା ବିନା ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ତାରାହୀନ ରାତି, ପତିହୀନା ଜନାନୀ ପରି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଲୋକିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ଗୃହର ମହିଳାମାନେ "ହାୟ!" ବୋଲି କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଖାଲି ଚକ ଓ ଗୃହରେ ପୂର୍ବରୁ ପରି ଚମକ ନ ଥିଲା। ଏହା ଏମିତି ହେଲା, ଯେପରି ଆକାଶ ରୂଦ୍ରିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା, ରାତି ତାରାମାଳା ବିନା, ଏକାଉଠି ଦିନ ସାରି ଯିବା ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଆସିଯାଏ। ରାଜପୁତ୍ର ବିନା ମିତ୍ରମାନେ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେନାହିଁ; ସେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନ କରାଯାଇ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ଉପରେ ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୁଃଖରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ତାରାହୀନ ଆକାଶ, ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟହୀନ ଦିନ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ରାଜା ବିନା ଏହି ସହରର ରାସ୍ତା ଓ ଚକ କୌଣସି ମହାନ ଧ୍ୱନି ଓ ଜନସମାଗମରେ ଭରିଥିଲାନି। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠି ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ରାତିଟିକି ଅତିକ୍ରମ କଲା; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଶ୍ରୁରେ ଚୋକିଯାଇଥିଲେ, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେନାହିଁ। ପରେ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା। ରାଜପୁରୋହିତ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ବାମଦେବ, କଶ୍ୟପ, କାଟ୍ୟାୟନ, ଗୌତମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜାବାଲି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।