ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା କୁସୁମ ମୁହଁରେ ଅଶ୍ରୁର ଛାୟା ନେଇ, ରାଜମାତାଙ୍କର ମୁହଁ ଆଉ ଅଗ୍ରଭାଗ ଦୀପ୍ତି ହରାଇଥିଲା। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ସେଠି ପଡ଼ିଥିବା ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ହେଲା। ଗୃହସ୍ଥ ଅନ୍ତଃପୁର ଏବେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ ହରାଇ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା। ସେଠି, ମହିଳାମାନେ ବିପ୍ଳବ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ଜଣେ ମୃତ ପ୍ରଧାନ ହାତୀକୁ ହରାଇଥିବା ହାତୀଣୀମାନେ ପରି, ଅଚାନକ ସ୍ମୃତି ଫେରି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରା ତ୍ୟାଗ କରି ଉଠି, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ବା ଛୁଇଁ, “ହା ନାଥ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ଭୂମିରେ ଲୁହି ପଡ଼ିଲେ। କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା, ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି ଅଦୂର୍ଦ୍ଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ଲୁହି ପଡ଼ିଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେଇ ମହିଳାମାନେ ମୃତ ହାତୀଣୀମାନେ ପରି ଅଛନ୍ତି। ତାପରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ବିପ୍ଳବ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କର ଚିତ୍କାରର ଦ୍ୱନି ଭୟାନକ ଭାବରେ ଉଠିଲା। ଯେଉଁ ଅନ୍ତଃପୁର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିର ଧ୍ୱନିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା, ଏବେ ସେଠି ଭୟ, ବ୍ୟାକୁଳତା ଓ ଦୁଃଖର ଛାୟା ଛାଇଗଲା। ପରିବାରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାତେଇ-ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପାର ବିଷାଦରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ହଠାତ୍ ଶୋକରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଏପରି ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଦିନ ଆସିଗଲା। ସେଠି ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ ରାଣୀମାନେ ରହି, ରାଜାଙ୍କୁ ଚାପି ଧରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଯେଉଁପରି ନିରାଶ୍ରୟ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଛଅଷଠି ଶର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୀପ୍ତିହୀନ ଅଗ୍ନି, ଜଳଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର, କିମ୍ବା ତାପହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଶୋଇ ଅମର ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ, କୌଶଲ୍ୟା ଅନେକ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଭରି ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ କୈକେୟୀ, ଏବେ ତୁମେ ସଂତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର, ତୁମେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ରାଜାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛ। ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ସ୍୵ର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଏକା, ଏକ ନିର୍ଜନ ପଥରେ ଛାଡ଼ା ହୋଇଥିବା ଦଳ ପରି, ଏହି ଜୀବନ ରଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି। କେଉଁ ମହିଳା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଦେବତା, ତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହିଁବେ? କୈକେୟୀ ନିତିହୀନ ଥିଲେବେତିକ୍ରମ। ଲୋଭୀ ନିଜ ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଜହର ଖାଇବା ଲୋକ ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରେନି; ମନ୍ଥରାର କାରଣରୁ କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ରାଜା ଅନିଚ୍ଛାରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଲେ; ଏହା ଜଣି ଜନକ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ଏବେ ରାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ କମଳନୟନ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ଏକା, ବିଧବା ଓ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଦେଖିପାରିବେନି। ଜନକର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କନ୍ୟା ସୀତା, ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା, ନିଶ୍ଚିତ ଅଟବୀରେ ବିପାକରେ ପଡ଼ିବେ। ରାତିରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ସେ ଭୟପାଇ ନିଶ୍ଚିତ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣେ ଯିବେ। ଜନକ, ବୃଦ୍ଧ ଓ କମ୍ ପୁଅ ଥିବା, ସୀତାକୁ ଭାବି ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ, ଏଠି ଦିନେ ମୋ ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି ହେଉଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥ ମହିଳାମାନେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲର ଘଡ଼ିରେ ରଖି, ନିୟମାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟପୁତ୍ର ବିନା ଚିତାଦାହ କରିବାକୁ ଚାହିଲେନି, ଏହିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତେଲ ଘଡ଼ିରେ ରଖିଥିବା ରାଜାକୁ ଦେଖି, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଜଣି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖ କରିଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ବିପ୍ଳବ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ— “ହା ମହାରାଜ! ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ? ରାମ ଯିଏ ସଦା ମିଠା କଥା କହୁଥିଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆମେ କିପରି ଏହି ହତ୍ୟାକାରିଣୀ ପାଖରେ ବଞ୍ଚିବୁ?” “ସେ ସଦା ଆମର ଓ ତୁମର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ରାମ ମହିମାଶାଳୀ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି। ଆମେ ତୁମକୁ ଓ ଏହି ବୀରକୁ ହରାଇ, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ କିପରି ରହିପାରିବୁ? ଯେଉଁଠି ରାଜା, ରାମ, ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ତିଆଗ କରିବେନି?” ଏହିପରି ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ରଘୁବଂଶୀ ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦ ହୀନ ହୋଇ ବେପରୁଆ ହେଲେ। ରାତିର ତାରା ବିନା ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର, ସ୍ୱାମୀହୀନ ମହିଳା ପରି, ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟା ମହାରାଜ ହୀନ ହୋଇ ଦୀପ୍ତି ହରାଇଲା। ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ଗୃହସ୍ଥ ମହିଳାମାନେ ‘ହା ଦେଉତା’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଖାଲି ଚକ, ଖାଲି ଘର, ସହର ଆଗରୁ ପୂର୍ବ ଦିନ ପରି ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ, ତାରା ବିନା ରାତି, ଯେପରି ହଠାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଦିନ ସମାପ୍ତ, ରାତି ଆସିଯାଏ, ଏପରି ଆୟୋଧ୍ୟା ମହାନ ଆତ୍ମା ବିନା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାସ୍ତା ଓ ବଜାର ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଳାରେ ଭିଡ଼ି ନଥିଲା। ରାଜପୁତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ଚିତାଦାହରେ ସମ୍ମତି ଦେଲେନି; ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନରେ ରଖି, ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରହ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଭାବି ରହିଗଲେ। ଏପରି ଅନ୍ଧକାର ଆକାଶ, ତାରା ବିନା ରାତି ପରି, ଏହି ସହର ମହାନ ଆତ୍ମା ବିନା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ରାସ୍ତା ଓ ବଜାର ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖ ଭିଡ଼ି ନଥିଲା।