ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିବାକୁ ଭୟ କରାଯାଉଥିଲା, ସେହି ଦୁଃଖ ସତ୍ୟ ହେଇଗଲା। କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇ, ନିଜେ ଅନ୍ତଃପାଳରେ ଶୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ସମୟରେ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରେ ଶକ୍ତିହୀନ, କ୍ଷୀଣ ଓ ଅନୁମୂଖ ହୋଇଗଲେ। କୌସଲ୍ୟା ଏକ ଅନ୍ଧାରାରେ ଢାକା ତାରା ପରି ମନ୍ଦ ହୋଇଗଲେ; ତାଙ୍କ ପରେ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଗଲେ। ରାଜାଙ୍କର ଏକାନ୍ତ ରାଜପାଳାରେ, ଦୁଃଖରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜା ଓ ରାଜନୀମାନେ ଏପରି ଶୋଇଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜପାଳା ଅପରିଚିତ ଲାଗିଥିଲା। ଏହି ଶୋକାକୁଳ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ନେତା ହାରାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ପରି, ସେମାନେ ଅଚିତ୍ତ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦରେ ବିଳାପ କରିଲେ। କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୋଇବାକୁ ଛାଡି, ଉଠି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁଲେ। 'ହା ନଥ!' ବୋଲି ବିଳାପ କରି, କୌସଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ବିକଳ ହୋଇ ଶୋଇପଡିଲେ। ଧୂଳିରେ ଢାକା ତାରା ପରି, କୌସଲ୍ୟା ଏବେ ମନ୍ଦ ହୋଇଗଲେ; ଶାନ୍ତ ରାଜା ଭୂମିରେ କୌସଲ୍ୟା ସହ ଶୋଇଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତ ରାଜନୀମାନେ ହାତୀ ପରି ଅଚେତ ହୋଇପଡିଲେ; କୈକେୟୀ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରି, ଅଚେତ ହୋଇ ଶୋଇପଡିଲେ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରକାଶ ଏବେ ଦୁଃଖର ଉଚ୍ଚ୍ ଶବ୍ଦରେ ବଦଳିଗଲା। ଏହି ଶବ୍ଦ, ଯେଉଁ ଗୃହକୁ କ୍ଷେମ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ଭୟ, ବିକଳତା ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରାଜପାଳାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି କରିଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ; ଏହି ଅପରିଚିତ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ଦୟନୀୟ ଓ ନିରାଶ ଦେଖାଗଲେ। ରାଜାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ଗତି ପାଇଁ ଏହି ରାଜପାଳା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇଗଲା; ରାଜାଙ୍କୁ ଘେରି ରାଜନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନାଥ ପରି ନିଜ ଭୁଜା ଧରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠି-ଷଷ୍ଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁ କି ଅଗ୍ନି ନିଶ୍କ୍ରିୟ, ଜଳବିହୀନ ସାଗର, ବିଭା ହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଗଲେ, ସେ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଗଲେ। କୌସଲ୍ୟା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବହୁ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆଲିଂଗନ କରି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— "କୈକେୟୀ, ଏବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ; ରାଜାକୁ ଛାଡି ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟ ପଥରେ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର। ରାମା ମୋତେ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ନାଥ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ମାର୍ଗରେ ଛାଡା ଯାଇଥିବା ଦଳ ପରି, ମୋର ଜୀବନର ଆଶା ନାହିଁ।" "କେଉଁ ମହିଳା ନିଜ ପତି, ନିଜ ଦେବତାକୁ ଛାଡି, ଜୀବନ ଚାହିବ, କୈକେୟୀ ପରି ଅଧର୍ମୀ ଛାଡି ନାହିଁ। ଲୋଭୀ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ବିଷ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ପରି; ହଞ୍ଚକୁ ଦାୟିନୀ ମନ୍ତରା ଦ୍ୱାରା, କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ।" "ରାଜା ଅନିଚ୍ଛାରେ ରାମାକୁ ବନବାସ ଦେଲେ; ଏହି ଖବର ଜନକ ଶୁଣିବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବେ। ଏବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମା ଏଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ; ମୁଁ ବିଧବା ଓ ଛାଡାଯାଇଥିବା ପରି ଅନ୍ୟତା ହୋଇଗଲି।" "ବିଦେହର ରାଜା ଜନକଙ୍କର ତପସ୍ଵିନୀ କନ୍ୟା ସୀତା, ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଃଖରେ ଅବଶ୍ୟ ଶୋକିତ ହେବେ। ରାତିରେ ବନ୍ୟ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ସେ ଅବଶ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବେ।" "ଜନକ, ବୃଦ୍ଧ ଓ କମ୍ ପୁତ୍ର ସହିତ, ସୀତାକୁ ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଅବଶ୍ୟ ଜୀବନ ଛାଡିଦେବେ। ମୁଁ, ପତିନିଷ୍ଠା, ଆଜି ନିଜ ଅନ୍ତିମ ଗତି ପାଇବି; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ପାତ୍ରରେ ରଖି, ନିୟମାନୁସାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ। କିନ୍ତୁ, ରାମା ନଥିବାରୁ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କର ଶବ ଦାହ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ। ତେଲ ପାତ୍ରରେ ରଖା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନିଜ ଭୁଜା ଉପରେ ଉଠାଇ, ଚେହେରା ଜଳରେ ପ୍ରଭାହିତ, ଦୁଃଖରେ ତେଜସ୍ବୀ ମହିଳାମାନେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। "ହା ମହାରାଜ! ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡିଦେଲେ? ରାମା, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ, ଆମକୁ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ।" "କୈକେୟୀଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଆମେ ଏବେ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା? ଆମ ପ୍ରତିରକ୍ଷକ ଓ ଆପଣଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ରାମା ଅନ୍ୟାୟରେ ଅବଶ୍ୟ ଅନ୍ୟତା ହୋଇଗଲେ।" "କୈକେୟୀ ଯେଉଁ ରାଜା, ରାମା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସେ ଅନ୍ୟ କିଏକୁ ଛାଡିବେ ନାହିଁ?" ଦୁଃଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ମହିଳାମାନେ, ଅଶ୍ରୁରେ ଡୁବି, ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ତାରା ହୀନ ରାତିପରି, ପତି ଛାଡିଦିଆ ମହିଳା ପରି, ଆୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ମହାରାଜ ହୀନ ହୋଇ ମନ୍ଦ ହୋଇଗଲା। ଲୋକମାନେ ଆଶ୍ରୁରେ ଡୁବି, ଗୃହ ପରିବାରର ମହିଳାମାନେ 'ହା' ବୋଲି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ; ଖାଲି ବଜାର ଓ ଘର ଦେଖି, ଏହି ସହର ପୂର୍ବ ପରି ଚମକୁଥିଲା ନାହିଁ।