ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଶୟନ ଦେଖି ରାଜପାଳି ମହଳର ମହିଳାମାନେ ଜଳର ତୀରରେ ଘାସପତ୍ର ଭଳି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଭୟ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା। ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କମାନେ ଆଶଙ୍କା କରୁଥିଲେ, ଏବେ ସେହି ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇପଡ଼ିଛି। କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅ ପାଇଁ ବିଷାଦରେ ବିନ୍ଦ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନେ ଶୟନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଶୁନ୍ୟ, ଚିହ୍ନଟ ଓ ନିମ୍ନମୁଖୀ, ଦୁଃଖରେ ନିଆଁ ହୋଇଥିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଏକ ଅନ୍ଧାର ଆକାଶର ତାରା ଭଳି ଅପ୍ରଭା ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପରେ, ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଶୟନ ଦେଖି ରାଜରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁରେ ଚେହେରା ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମହଳର ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଶୟନରେ ମହଳ ଅଜଣା ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଗଲା; ଏହି ବିପ୍ଳବ ଦେଖି ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ବିଳାପ କଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ମହିଳାମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ନାୟକା ହାରାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ସ୍ୱପ୍ନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରି, "ହା, ନାଥ!" ଭାବରେ ବିଳାପ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଧୂଳିରେ ଆଛାଦିତ ହୋଇ ଆକାଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ତାରା ଭଳି ଅପ୍ରଭା ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ରାଜା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ ଓ କୌଶଳ୍ୟା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତ ରାଜରାଣୀମାନେ ମୃତ ହାତୀମାନେ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୈକେୟୀ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ମହଳ ଉଠିଗଲା। ଏହି ଶବ୍ଦ, ଯେଉଁଥିରେ ମହଳ ପୂର୍ବରୁ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଉତ୍ସବ ହୋଇଥିଲା, ଏବେ ଭୟ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। ପରିବାରର ଦୁଃଖୀ ଲୋକମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ; ସମସ୍ତଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ହଠାତ୍ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଦୟନୀୟ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ମନେ ପଡ଼ିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ମହଳ, ଯେଉଁଥିରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ତକୁ ପହଁଚିଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଗଲା; ରାଜାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ରାଜରାଣୀମାନେ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠି-ଛଅ ଶର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏକ ନିମିଳିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର, ପ୍ରଭାହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବା ଦେଖି କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ, ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆଲିଂଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର, ରାଜାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟରେ, ଅନ୍ୟାୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ।" "ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏକ ଶୂନ୍ୟ ପଥରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିଥିବା କାଫିଲା ଭଳି, ମୋ ଜୀବନର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।" "କୌଣସି ନାରୀ, ତାଙ୍କ ଦେବତା ସ୍ୱାମୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଜୀବନ ଚାହିବେ ନାହିଁ, କୈକେୟୀ ଭଳି ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ନାରୀ ଛଡ଼ି।" "ଲୋଭୀ ଅପରାଧ ଦେଖିପାରି ନାହିଁ, ଯେପରି ଜହର ଖାଇବା ଲୋକ ତାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରି ନାହିଁ; ହଞ୍ଚକୁମାରୀ କାରଣରେ, କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ।" "ରାଜା ଅନିଚ୍ଛାରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଲେ; ଏହା ଜନକ ଶୁଣିବାପରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଭଳି ବିଷାଦରେ ଡୁବିଯିବେ।" "ଏବେ ରାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପଦ୍ମନେତ୍ର, ଏଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୁଁ ବିଧବା ଓ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବି ନାହିଁ।" "ସୀତା, ଜନକଙ୍କ ତପସ୍ବି କନ୍ୟା, ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ଥ ନୁହେଁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଟବୀରେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବେ।" "ଅଟବୀରେ ରାତିରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ସୀତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ।" "ଏବଂ ଜନକ, ବୃଦ୍ଧ ଓ କମ୍ ପୁଅ, ବିଦେହୀକୁ ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦ୍ରିତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ।" "ମୁଁ, ସ୍ୱାମୀନିଷ୍ଠା, ଆଜି ମୋ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ତକୁ ପହଁଚିବି; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ କୌଶଳ୍ୟା ଭଳି ବିଳାପ କରୁଥିବା ଘରର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଭରା ପାତ୍ରରେ ରଖି, ନିୟମାନୁସାରେ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କରିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜପୁତ୍ର ନାହିଁ ଥିବାରୁ, ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦାହ କାମନା କଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ। ରାଜା ତେଲ ଭରା ପାତ୍ରରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ଘରର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚେହେରାରେ, ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। "ହା, ବଡ଼ ରାଜା! ଆପଣ ଆମକୁ କିଏ ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ରାମ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ବାକ୍ୟ କହୁଥିଲେ, ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଯାଗ କରିଛି।" "କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଆମେ ବିଧବାମାନେ କିପରି ଏହି ହତ୍ୟାକାରୀ ନିକଟରେ ରହିପାରିବା?" "ସେ ଆମ ପ୍ରତିରକ୍ଷକ ଓ ଆପଣଙ୍କର ମଧ୍ୟ; ରାମ, ଶୂରବୀର, ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ସବ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।" "ଆପଣ ଓ ଏହି ଶୂରବୀର ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦ୍ରିତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅପମାନରେ ଆମେ କିପରି ରହିପାରିବା?" "ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ—ସେ କିଏକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ?" ଅଶ୍ରୁ ଓ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ, ରାଘବଙ୍କ ଘରର ମହିଳାମାନେ ନିରାନନ୍ଦ ଭାବେ ଭୂମିରେ ତିଆଡ଼ି ହେଉଥିଲେ। ଆୟୋଧ୍ୟା, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ରାଜା ନାହିଁ, ତାରାହୀନ ରାତି ଭଳି, ସ୍ୱାମୀ ହୀନା ନାରୀ ଭଳି, ଅପ୍ରଭା ହୋଇଗଲା।