ସେଇ ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କ ଶୟନଗୃହରେ ଥିବା ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶୟନ ଓ ଚଳାଚଳର ଅଭିଜ୍ଞା ଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଏଭଳି ହେଲା ଯେ, ଜଳଧାରା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା କୁଶଗଛ ଯେପରି ଝଂପିଝଂପି କମ୍ପିଥାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେପରି କମ୍ପିଲେ; ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ସେମାନେ ଅଧିକ କମ୍ପିଗଲେ। ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଅପଶକୁନ ଭାବିଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ଘଟଣା ହୋଇଯାଇଥିଲା। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅ ନେଇ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ତେବେ ସେମାନେ ଶୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅଲୋକହୀନ, ଶ୍ୱେତ ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଏପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ତାରା ପରି ଅଲୋକିତ ହେଉନଥିଲେ; ତା’ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାଣୀଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଗଲା, ତାଙ୍କ ଅଲୋକ ହରାଇଗଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ମହାନ ରାଣୀମାନେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁର ଏକ ଅଜଣା ଶୂନ୍ୟତାରେ ଭରିଗଲା। ତା’ପରେ ସେଇ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି ଉଠିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ନାୟକ ହାରାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଅଚାନକ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୟନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରି, “ହା ନାଥ!” ବୋଲି କିଛି ଚିତ୍କାର କରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଗଲେ, ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ତା’ର ଅଲୋକ ହରାଇଗଲା, ଯେପରି ଗଗନରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ତାରା ଅଲୋକିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜା ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଶୋଇଥିଲେ, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ଢଳି ଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେଇ ମହିଳାମାନେ ମୃତ ହାତୀଣୀମାନେ ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ତା’ପରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ରାଣୀମାନେ କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ; ତାଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ଅନ୍ତଃପୁର ଭୟ, ବ୍ୟାକୁଳତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଗୃହକୁ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଉଥିଲା, ଏବେ ସେଇ ଶବ୍ଦ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଦେଉଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅଚାନକ ଆନନ୍ଦ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅବନତ ଓ କ୍ଷୀଣ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଯେ ରାଜା ତାଙ୍କର ନିଯୁକ୍ତ ଅନ୍ତିମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠି ରାଜଭବନ ଏଭଳି ଶୂନ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା; ସମସ୍ତ ରାଣୀ ଦୁଃଖରେ ରୋଇ ରୋଇ ରାଜାଙ୍କ ଦେହକୁ ଧରି ଅନାଥ ପରି ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଭାବରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଛଅଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ନିମିଳିବା ପରି, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଅଲୋକହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବା ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ଅନେକ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “କୈକେୟୀ, ଏବେ ତୁମେ ତୁମର ଇଚ୍ଛାମତେ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର; ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛ। ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏବେ ମୁଁ ବନ୍ଧୁହୀନ ମାର୍ଗରେ ଛାଡ଼ାପଡ଼ିଥିବା କାଫିଲା ପରି, ଜୀବନ ରଖିବାର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମହିଳା ନିଜ ପତି, ନିଜ ଦେବତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ କୈକେୟୀ ପରି ଅଧର୍ମିଣୀ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଜୀବନ ଚାଲିବାକୁ ଚାହେବେ ନାହିଁ। ଲୋଭୀ ନିଜ ଦୋଷ ଦେଖିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ବିଷ ଖାଉଥିବା ଲୋକ ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; କୁଭଜା ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ରାଜା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଲେ; ଏହି ଖବର ଯଦି ଜନକ ଶୁଣିବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଶୋକ କରିବେ। ଏବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ କମଳନୟନ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ଏକା ଓ ବିଧବା ଅବସ୍ଥାରେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଭିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା ସୀତା, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନଥିଲେ, ସେ ବନରେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବେ। ରାତିରେ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ସିଏ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବେ। ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ବୟସ୍କ ଓ କମ୍ ସନ୍ତାନ ଥିବା ଜନକ, ସୀତାକୁ ଭାବି ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପତିନିଷ୍ଠା ଥିବା ଦିନରେ ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ତେବେ ଗୃହର ଅନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବାଞ୍ଚାଇଲେ। ଏହିପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲର ଘଟରେ ରଖି, ନିୟମାନୁସାରେ ଶେଷ କ୍ରିୟାର ତୟାରି କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜପୁତ୍ର ନ ଥିବାରୁ, ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦାହ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦେହକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଘଟରେ ରଖିଥିବା ବେଳେ, ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିବା ମୁହଁରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଶୋକ କରୁଥିଲେ— “ହା ମହାରାଜ! ଆପଣ ଆମକୁ କାହିଁକି ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ? ରାମଙ୍କୁ ହରାଇ, ଯିଏ ସଦା ମିଷ୍ଟି ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଥିଲେ, ଆମକୁ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ! କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଆମେ ଏହି ପତିଘାତିନୀ ନିକଟରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ? ସେ ଆମର ଓ ତୁମର ସଦା ପାଳକ ଥିଲେ; ମହିମାଶାଳୀ ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜ୍ୟ ଚାଡ଼ିଦେଲେ। ଆପଣ ଓ ସେଇ ବୀର ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଆମେ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ କିପରି ରହିବୁ? ଯିଏ ରାଜା, ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ— ସେ କିଏକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ? ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ଅତିଦୁଃଖରେ ରଘୁବଂଶୀ ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଗଲେ।