ଅନେକ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାନ ପାତ୍ର ଆଦି ନେଇ ଆସିଥିଲେ, ଯେପରିକି ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ବିଭୂଷିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଉଚିତ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିଲା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ସବୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ ଲାଗୁଥିଲା। ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କାରଣ କିଛି ଘଟିନଥିଲା। ତାପରେ, କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନଗୃହ ନିକଟରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଉଚିତ ଆଚରଣ ଓ ଲଜ୍ଜା ରକ୍ଷା କରି, ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ନାହିଁ, ବା ତାଙ୍କୁ ଅଶାନ୍ତ କଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଶୟନ ଆଚରଣ ଓ ଚଳାଚଳ ଜଣିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ନଦୀ କୂଳରେ ଘାସପତ୍ର ଯେପରି ଝରଣା ଝୋକା ଲାଗି କମ୍ପିଯାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କମ୍ପିଉଥିଲେ; ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅଧିକ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଭାବିଥିଲେ, ଏବେ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଗଲା; କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅଙ୍କ ଶୋକରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସମୟରେ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମୁହଁ ଫିକା ଏବଂ ଶୋକକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଶିର ନମାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶୋଭା ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ପ୍ରଭାରେ ତାରା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏହିପରେ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାଜମହିଳାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୋକ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ଶୋଭା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏହିପରି ରାଜା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜମହିଳାମାନେ ଏମିତି ଶୟନ କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି— ରାଜପରିବାର ମଧ୍ୟ ମହଳ ଏବେ ବଦଳିଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ଏହି ମହିଳାମାନେ ଅତିଶୟ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରେ କନ୍ଦିଲେ। ଯେପରି ଅରଣ୍ୟରେ ନାୟକ ହାରାଇଥିବା ମହିଲା ହାତୀମାନେ ଅଚାନକ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ କନ୍ଦିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରେ ବିଳାପ କଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୟନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରି— 'ହାୟ, ନାଥ!' ବୋଲି କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ; କୋଶଳ ରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଭୂମିରେ ଗଡ଼ାମାଡ଼ି ହେଉଥିଲେ। ଧୂଳିରେ ଢାକା ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଶୋଭା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏକ ତାରା ଆକାଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ପରି; ଏଉଁପରି ରାଜା ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେମାନେ ସବୁ ମହିଳା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ହାତୀମାନେ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ପରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ— କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଣ୍ଣାଦନ୍ଦ ରାଜମହଳ ଭରି ଉଠିଲା। ଯେ ସ୍ବର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଉଥିଲା, ସେହି ସ୍ବର ଏବେ ଭୟ, ବିକଳତା ଓ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ମହଳ ଭରି ଦେଲା। ଚାରିପାଖରେ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରେ କନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷିତ ଆନନ୍ଦ ଅଚାନକ ଦୁଃଖରେ ପରିଣତ ହୋଇଗଲା, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟନୀୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଦେଖିଲେ ରାଜମହଳ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏଉଁପରି ଏଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା, ନିଜ ହସ୍ତ ଧରି ଏକାକୀ ଅନାଥ ପରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏଉଁପରି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ଷଟ୍ଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ପରି, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ପରି, ତେଜ ଶୂନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତି କରିଥିବା। କୌଶଲ୍ୟା, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ବାହୁଡି ଧରି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, କୈକେୟୀ! ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭୋଗ କର, ତୁମେ ଦୟାହୀନ ଓ କୁକର୍ମରେ ଲିନ ହୋଇ ରାଜାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛ; ଏବେ ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ମୁଁ ଏକା ନିର୍ଜନ ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜାତ୍ରି ପରି, ଏହି ଜୀବନ ରଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ। 'କେଉଁ ନାରୀ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଦେବତା ସମାନ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଜୀବନ ରଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବେ? କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ରହିତ କୈକେୟୀ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି। 'ଲୋଭୀ ତାଙ୍କ ଦୋଷ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ବିଷ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ମନ୍ଥରାର କୁପ୍ରଭାବରେ, କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଛନ୍ତି। 'ରାଜା, ଅନିଚ୍ଛା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଲେ; ଏହି ଖବର ଜଣକ ଶୁଣିବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଶୋକ କରିବେ। 'ଏବେ ଧର୍ମାତ୍ମା, କମଳନୟନ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ମୋତେ ଏକା, ବିଧବା ଓ ତ୍ୟାଗିତ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। 'ସୀତା, ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା, ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା, ନିଶ୍ଚିତ ଅଟବୀରେ ଦୁଃଖକ୍ରାନ୍ତ ହେବେ। 'ରାତିରେ ବନ୍ୟ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚିତ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ। 'ଏବଂ ଜଣକ, ବୟସ୍କ ଓ କମ୍ ସନ୍ତାନ ଥିବା, ଭାବିବେ—'ମୋ ବିଦେହୀ!'—ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। 'ମୁଁ ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି କରେ, ଏହି ଦିନେ ମୁଁ ମୋ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିବି; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।' ଏପରି କୌଶଲ୍ୟା ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ ଗୃହସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ କଲେ। ଏହିପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲର ଘଡ଼ାରେ ରଖି, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଆଗାମୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।