ଏହି ଦିନ ରାଜପାଳୀ ରାମ ରାୟ ଦ୍ୱିତୀୟ କାଣ୍ଡରେ ଏକ ବିସ୍ମୟକର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ରାଜମହଳ ଭିତରେ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ ବୀଣା ବାଜିଲା, ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଓ ଗୀତର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ଏହା ପରେ ଶୁଚିତ୍ୱ ଓ ନିପୁଣତାରେ ନିପୁଣ, ଅଧିକାଂଶ ଯୁବତୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ମହିଳାମାନେ ପୂର୍ବ ଦିନର ଭଳି ଏକଠା ହେଲେ। ସେମାନେ ସଠିକ ଶମୟ ଓ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ରଜତ ପାତ୍ରରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେଶର ମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଆଣିଥିଲେ, ଯଥାନିୟମ ବାତ୍ୟା ନିମନ୍ତେ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାନ ପାତ୍ର ଆଣିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲା, ଏବଂ ମହଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଶୋଭା ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହେଲା। ଏହା ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଲେ, କଣ ଘଟିଛି ତାହା ଜାଣିବାକୁ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଘଟଣା ଘଟିଲା ନାହିଁ। ଏହା ପରେ କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକୋଠରୀ ପାଖରେ ଶୁଇଥିବା ମହିଳାମାନେ ଏକଠା ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ତଥାପି, ନିୟମ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଅନୁସୃତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଏହି ଶୟନକୋଠାକୁ ଛୁଇନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କୁ କୌଣସି ଭାବରେ ବିଘ୍ନ କରିନାହିଁ। ଏହି ନିପୁଣ ମହିଳାମାନେ ଶୟନ ଓ ଚଳାଚଳର ଆଦତ ଜାଣିଥିବା, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇ ଭୟରେ କାପୁଥିଲେ। ନଦୀ ପାରିରେ ଘାସର ପତ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର ଝରା ଭଳି ଏହି ମହିଳାମାନେ କାପୁଥିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର କମ୍ପନ ଆଉ ବଢିଗଲା। ସେମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆଶଙ୍କା କରିଥିଲେ, ଏବେ ସେହି ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚିତ ହେଇଗଲା; କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ଶୁଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସଠିକ ଶମୟରେ ଜାଗିନାହିଁ; ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ମୁହଁ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ନମ୍ର ହୋଇଯାଇଥିଲା। କୌଶଳ୍ୟା ଏକ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକା ତାରା ଭଳି ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଇଲେ। ରାଣୀ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦୁଃଖ ଲୁହରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଆଉ ତେଜ ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ; ରାଜା ଓ ଏହି ମହିଳାମାନେ ଏଭଳି ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ରାଜମହଳ ଅପରିଚିତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଲା। ଏହି ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ ନାୟକ ହାରାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଭଳି ସେମାନେ ଏକାଉସ୍ଥିତିରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କରି କାନ୍ଦିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୁଇବାକୁ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଛୁଇଁ, 'ହା, ପ୍ରଭୁ!' ବୋଲି ବିଳାପ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ଭୂମିରେ ତଳ ଦେଇ ନିକ୍ଷେପ ହେଲେ। ଧୂଳିରେ ଢାକା ଏକ ତାରା ଭଳି ତେଜ ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ; ରାଜା ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଇଥିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ମୃତ ହାତୀନୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଏହାପରେ କୈକେୟୀ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଚେତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନଙ୍କର କାନ୍ଦାରୁ ଏକ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବରୁ ମହଳ ଶୁଭା ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭରିଥିଲା, ଏବେ ସେହି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଭରିଗଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୁଃଖିତ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କରି କାନ୍ଦିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଅପେକ୍ଷା ଅଳ୍ପ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା। ରାଜାଙ୍କ ମହଳ ଏହି ଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲା; ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରାଣୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଭାବ ଅନାଥ ଭଳି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଉଷଠି ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ଭଳି, ଜଳ ନଥିବା ସମୁଦ୍ର ଭଳି, ତେଜ ନଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି, ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗତି କରିଛନ୍ତି। କୌଶଳ୍ୟା, ଲୁହରେ ଭରି ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ବହୁ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଲିଂଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— "କୈକେୟୀ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର, ରାଜାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ତୁମେ କ୍ରୂର ଓ ଅଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ। ରାମ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ମୋ ପତି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏକା ମାରୁଭୂମିରେ ତ୍ୟାଗିତ ଦଳ ଭଳି, ମୋର ଜୀବନ ଚାଲିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।" "ପତି, ନିଜ ଦେବତା, ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ମହିଳା କିଏ ଜୀବନ ଚାଲିବାକୁ ଚାହିବେ, କୈକେୟୀ ଭଳି ଅଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ ଛଡ଼ା? ଲୋଭୀ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହିଁ, ବିଷ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ଭଳି; ହୁଞ୍ଚା ଦାସୀ କାରଣରେ, କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛି।" "ରାଜାଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରି, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି; ଜନକ ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ମୋର ଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେବେ।" "ଏବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏକା ଓ ବିଧବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ।" "ସୀତା, ଜନକଙ୍କ ତପସ୍ଵିନୀ କନ୍ୟା, ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବନରେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେବେ।" "ବନରେ ଜନ୍ତୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭୟଭିତ ହେଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବେ।" "ଏବଂ ଜନକ, ବୟସ୍କ ଓ ଅଳ୍ପ ପୁଅ ଥିବା, ବାଇଦେହୀ ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ।" "ମୁଁ, ପତିନିଷ୍ଠା, ଆଜି ମୋର ଦିନ ଶେଷ; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ତାପରେ ଗୃହର ମହିଳାମାନେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ତାଙ୍କର ବିଳାପ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ଏହାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ପାତ୍ରରେ ରଖି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶେଷ କ୍ରିୟା କରିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜପୁତ୍ର ନଥିବାରୁ, ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଦାହ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ରହିଲେ।