ସେଇ ସମୟରେ ରାଜମହଳରେ ଅତି ଶୁଭ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା, ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଉଠି ଗଲେ ଉପରେ ଗଛ ଶାଖାରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ଏବଂ ରାଜପ୍ରସାଦର ଆଗରେ ବନ୍ଦି ଅଛିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୀତ ଗାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବୀଣା ର ମଧୁର ଧ୍ୱନି, ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ଓ ଗୀତର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସମଗ୍ର ରାଜପ୍ରସାଦ ମନୋହର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତାପରେ ଶୁଭ ଚରିତ୍ର, ଦକ୍ଷ, ଅଧିକାଂଶ ଯୁବତୀ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସେପରି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଥିବା ପାତ୍ରରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେଶର ମିଶିତ ଜଳ ନେଇ ଆସି, ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ସମୟରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାନ ପାତ୍ର ନେଇ ଆସିଥିଲେ। ସବୁ କିଛି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଓ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଅନୁପମ ଲାଗୁଥିଲା। ଏହିପରି ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅତି ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କାରଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଘଟିନଥିଲା। ପରେ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନଗୃହର ନିକଟରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତେବେ ଶିଷ୍ଟ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସେମାନେ, ରାଜଙ୍କ ଶୟନକୁ ଛୁଇଁନଥିଲେ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ କିଛି ଭାବରେ ବି ଅଶାନ୍ତ କରିନଥିଲେ। ଏହି ଶୁଇଥିବା ଓ ଜାଗ୍ରତି ଚଳନର ଅନୁଭବ ରେ ଦକ୍ଷ ମହିଳାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଭୟରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ କମ୍ପିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଝରଣା ପାଶରେ ଘାସ ମୂଳ ଯେପରି ପାଣିର ଧାରାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେପରି ସେମାନେ ଭୟରେ ଅଧିକ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି କମ୍ପନ ଆଉ ବଢିଗଲା। ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଭାବିଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ସତ୍ୟ ମନେ ପଡିଲା। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ଅତିଭାର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୁଇଥିଲେ ଠିକ ସମୟରେ ଉଠିନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଦ୍ୟୁତିହୀନ, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପଡିଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଏକ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଛନ୍ନ ତାରା ପରି ଦୀପ୍ତିହୀନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରାନୀ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କ ମୁହଁ ଶୋକ ଜଳରେ ଭିଜା ଥିଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଆଉ ଆଲୋକ ନଥିଲା। ରାଜା ଓ ନ୍ୟାୟବନ୍ଧୁ ରାନୀମାନେ ଏପରି ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁର ପୂର୍ବପରି ନ ଲାଗି, ବିପଦ ଆଶଙ୍କାରେ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାର ଦ୍ୱନି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ ନାୟକ ହାରାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ପରି ସେମାନେ ଅଚାନକ ଜାଗି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୋକରେ ଘରାଣୀ ଉଠି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଛୁଇଁ ଦେଖିଲେ। "ହା ନାଥ!" ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ଲୁହା ପଡିଲେ; କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭୂମିରେ ଦେହ ଘସିଲେ। ଧୂଳିରେ ଢାକା ତାରା ପରି ସେ ଆଉ ଦୀପ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ରାଜା ଶୋଇ ଥିଲେ ଓ କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ଲୁହା ପଡିଥିଲେ। ମୁଁ ସେଇ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେକୁ ମୃତ ହାତୀମାନେ ପରି ଦେଖିଲି। ତାପରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଲେ, ତାଙ୍କ କାନ୍ଦନର ଶବ୍ଦ ଭୟ, ବିକଳତା ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ସରା ରାଜପ୍ରସାଦକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା। ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବେ ଶୁଭ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ଥିଲା, ସେହି ଶବ୍ଦ ଏବେ ଆତଙ୍କ ଓ ଦୁଃଖର ଦ୍ୱନି ହୋଇ ଘରକୁ ବ୍ୟାପିଗଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇ ଦୟନୀୟ ଓ ନିରାଶ ଦେଖାଉଥିଲେ। ଯେ ରାଜା ନିଜ ନିୟତ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ରାଜପ୍ରସାଦ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା, ତାଙ୍କ ଶୋକାକୁଳ ରାନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅବର୍ତ୍ତିତ, ନିଜ ହସ୍ତକୁ ଧରି ଅସହାୟମାନେ ପରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହିପରି ଅନୁଭୂତି ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଅନ୍ତଃପୁର ଦୃଶ୍ୟ ପରେ ଏବେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଷଠିୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖିଲେ—ଅଗ୍ନି ଶମିତ, ସମୁଦ୍ର ଜଳହୀନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ର ତେଜ ନାଥିବା ପରି—ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଥିଲେ। ଦୁଃଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଅନେକ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ କୌଶଲ୍ୟା ଲୁହେ ଭରିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କରି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ କୈକେୟୀ, ଏବେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ରାଜ୍ୟଭୋଗ କର; ତୁମେ ନିଜ ପତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇ, ନିଷ୍ଠୁରତା କରିଛ। ରାମ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ମୋ ସ୍୵ାମୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏହି ଅଜଣା ମାର୍ଗରେ ଛାଡିଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ କାଫିଲା ପରି ମୁଁ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି।" "ଏମିତି କେଉଁ ନାରୀ ଅଛି, ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଦେବତା ସମ, ତ୍ୟାଗ କରି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହିଁବ, କୈକେୟୀ ପରି ଅଧର୍ମିଣୀ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ଲୋଭୀ ନିଜ ଦୋଷ ଦେଖିପାରେନି, ଯେପରି ବିଷ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ବିଷର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରେନି; ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ।" "ରାଜା ଅନିଚ୍ଛାସ୍ୱରୂପ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଁଛନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣି ଜନକ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ଏବେ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ, କମଳନୟନ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ମୋତେ, ଏହି ବିଧବା ଓ ତ୍ୟାଗିତାକୁ ଜାଣିବେନି।" "ସୀତା, ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା, ଦୁଃଖ ଅନଭିଜ୍ଞା, ନିଶ୍ଚିତ ଅଟବୀରେ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହେବେ। ରାତିରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ।" "ଏବଂ ଜନକ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅଳ୍ପସନ୍ତାନ, ଭାବି ଭାବି ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମତ୍ୟା କରିଦେବେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିନ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।