ସେଇ ସମୟରେ, ରାଜମହଳରେ ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ସୁର ଲହରୀ ବିକସିତ ହେଉଥିଲା। ରଥଚାଳକମାନେ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଚାଲାଇବାରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ବାଦ୍ୟ କଳା ଦେଖାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ଗାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଇ ସଙ୍ଗୀତ ଶବ୍ଦରେ ଜଗ୍ରୁତ ହେଇ, ଶାଖା ଉପରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦର ଖଞ୍ଚାରେ ରହୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୀତ ଗାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବୀଣାର ଶୁଭ ଧ୍ୱନି, ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ଓ ଗୀତର ଶବ୍ଦ ସମଗ୍ର ରାଜମହଳକୁ ମୁହୁମୁହୁ ଭରିଦେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ରର, ଯଥୋଚିତ ଚାରିତ୍ରିକ ଓ ଯୁବତୀ ଦାସୀମାନେ, ଯେମିତି ପୂର୍ବରୁ ଥିଲେ, ସେହିଭଳି ସଂଘଟିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁନାର ବାଟିରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେଶର ମିଶା ଜଳ ନେଇ ଆସିଲେ, ଯଥାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ନାନ ପାଇଁ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ, ନିବେଦନ ପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ପାନ ପାଇଁ ପାତ୍ର ଆଣିଥିଲେ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ରାଜାଙ୍କର ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ମହାନ ରାଜା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ମନେ ହେଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କି ଘଟିଛି ବୋଲି ଅନ୍ଦାଜ କରି, କାରଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଘଟିନଥିଲା। ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଶୟନଗୃହ ସମୀପରେ ଶୁଇଥିବା କୋଶଳ ରାଜ୍ଞୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ସମ୍ଭ୍ରମ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ରକ୍ଷା କରି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକୁ ଛୁଇଁନଥିଲେ, କିମ୍ବା କିଛି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କରିଲେ ନାହିଁ। ଶୟନ ଓ ଶ୍ୱାସ ଚଳନ ଜାଣିବାରେ ନିପୁଣ ସେଇ ମହିଳାମାନେ ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ କମ୍ପି ଉଠିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ନଦୀପାରରେ ଘାସପତ୍ର ଯେପରି ଝରଣାର ଧାରାରେ ଉଠୁଥିବା କମ୍ପନ ଭଳି, ସେମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପି ଉଠିଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ କମ୍ପନ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା। ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଭାବିଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ସତ୍ୟ ହେବା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା; କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁତ୍ରବିୟୋଗର ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସମୟରେ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଦେହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହ୍ରାସ ପାଇଲା, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହେଲେ। ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ଦିଆଯାଇଥିବା ତାରା ଭଳି କୌଶଲ୍ୟା ଅପ୍ରଭାଶାଳି ଲାଗିଲେ; ତାଙ୍କ ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଜନନୀ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭାଗୀ ହେଲେ। ରାଜ୍ଞୀଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖର ଆଁଶୁରେ ଭିଜି ଅପ୍ରଭା ହେଲା; ରାଜା ଓ ଉଚ୍ଚଜନ୍ୟ ରାଜ୍ଞୀମାନେ ଏଭଳି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୃଶ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଭିନ୍ନ ଲାଗିଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭାଗୀ ହୋଇ, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ। ବନରେ ତାଙ୍କ ନାୟକ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଯେପରି ଆକ୍ସମିକ ଚେତନାରେ ଉଠି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଅନୁରଣନ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୟନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଛୁଇଁଲେ। "ହାୟ, ପ୍ରଭୁ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, କୌଶଲ୍ୟା ଭୂପୃଷ୍ଠିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ଭୂମିରେ ଗଡ଼ାମଡ଼ି ଖାଉଥିଲେ। ଧୂଳିରେ ଢାକି ଦିଆଯାଇଥିବା ତାରାରେ ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନାହିଁ, ସେପରି କୌଶଲ୍ୟା ଅପ୍ରଭାଶାଳି ହେଲେ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜା ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଶୁଇଥିଲେ ଓ କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେଇ ମହିଳାମାନେ ମୃତ ହାତୀନୀମାନେ ପରି ଅବସ୍ଥିତ; ଏବେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଚିତ୍କାରରୁ ଏକ ବିଶାଳ ଧ୍ୱନି ଉପଜିଲା। ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବରୁ ରାଜମହଳକୁ ଶୁଭ କରୁଥିଲା, ଏବେ ସେହି ଶବ୍ଦ ଭୟ, ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖରେ ମହଳକୁ ଭରିଦେଲା। ଚାରିପାଖରେ ଆତ୍ମୀୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ଅସ୍ମିତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅପେକ୍ଷା ଥିଲା ଆନନ୍ଦ, ସେଉଠି ଏବେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ଆସିଗଲା। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜ ନିୟତି ଅନୁଯାୟୀ ଗତି କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ରାଜମହଳ ଏପରି ଶୋକମୟ ହୋଇଗଲା; ଗୌରବମୟ ରାଜା, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ରାନୀମାନେ ଚାରିପଟେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ନିଜ ହସ୍ତ ଧରି ଅନାଥ ପରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଶମିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ସାଗର ଜଳ ଶୂନ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପ ହୀନ, ସେପରି ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗଗତ ହୋଇଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା, ନାନା ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଆଁଶୁ ଭରା ନୟନରେ, ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— "ହେ କୈକେୟୀ! ଏବେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ରାଜ୍ୟ ଅନାୟାସରେ ଉପଭୋଗ କର; ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମରେ ଲିନ ହୋଇଛ। ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ସ୍୵ାମୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ନିର୍ଜନ ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏକ ଦଳ ପରି ମୋ ଜୀବନେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରି କେଉଁ ନାରୀ ଅଛନ୍ତି, ଯେ ନିଜ ସ୍୵ାମୀ, ନିଜ ଦେବତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଜୀବନ ଚାଲାଇବେ? କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ପରି ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ନାରୀ ଛାଡ଼ି। ଲୋଭୀ ନିଜ ଦୋଷ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ବିଷ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ଯେପରି ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଏହି କୁଭତି ଦାୟିନୀ କୁଭଜା କରଣେ କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରି ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ଖବର ଜଣାପଡିଲେ ଜନକ ମଧ୍ୟ ଆମ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ଏବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କମଳନୟନ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ସୀତା, ଜନକର ତପସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା, ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟାସ ନଥିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ରାତିରେ ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ।