ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲେ। ଏହି ଭାରସା ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ଏହି ଜଗତକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ଏହି ଭୟାନକ ଦୁଃଖ ଦେଖି ରାଜପ୍ରସାଦ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା। ପରେ ନିଶା ଶେଷ ହେଲା, ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ରାଜପ୍ରସାଦରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଚାରିଅଟିୟର, ଗାୟକ ଓ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଏକଠା ହେଲେ। ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାଜପ୍ରସାଦ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଗାନ ଓ ଶୁଭ କାମନାର ଶବ୍ଦ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ଚାରିଅଟିୟରମାନେ ବାଜା ବଜାଇଲେ, ଗାୟକମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ରାଜପ୍ରସାଦ ଭିତର ଓ ଡାଲିରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଗି ଉଠି ଗୀତ ଗାଇଲେ। ବୀଣା, ଶୁଭ କଥା ଓ ଗୀତର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ସମଗ୍ର ରାଜପ୍ରସାଦକୁ ପୂରଣ କଲା। ଏହି ସମୟରେ ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦରୀ ଯୁବତୀମାନେ ଏଗିଆସିଲେ। ସେମାନେ ସୋନାର ପାତ୍ରରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେଶର ମିଶା ପାଣି ନେଇ ଆସି, ନିୟମ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ତୟାରି କଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ, ପାନ ପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ନେଇ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ କଥା ରାଜାଙ୍କ ଯଥାଯଥ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ପୂରଣ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଅଭିଭୂତ ଓ ଶୁଭ ଶୋଭାରେ ରାଜପ୍ରସାଦ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କିଛି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—କି ଘଟିଗଲା? ଏଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ଶୋଇଥିବା କୋଶଳ ଦେଶର ମହିଳାମାନେ ଏକଠା ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ନାଥକୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତଥାପି ସମ୍ମାନ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ରକ୍ଷା କରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶୟନକୁ ଛୁଇଁଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ ନାହିଁ। ଶୟନ ଓ ଚଳନ ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏହି ମହିଳାମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ପାଇଁ ଆଶଙ୍କିତ ହେଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ ନଦୀ ପାର ଘାସ ପତ୍ର ପରି ତାରଙ୍ଗରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅଧିକ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ଯେଉଁ ଦୁର୍ଘଟନାକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ, ତାହା ସତ୍ୟ ହେଲା। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁତ୍ର ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ମୁଢ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ତେଜ ନାସ୍ତ, ଶୋକରେ ଦମ୍ପତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଳସ୍ୟରେ ଅନିଦ୍ରାରେ ଡୁବିଗଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଏକ ଅନ୍ଧକାର ମେଘେ ଢାକା ପ୍ରଭାହୀନ ତାରା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ପଛରେ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେଲେ। ରାଜମହିଷୀ ଶୋକ ନିମିତ୍ତେ ଅଂଶୁମାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ; ରାଜା ଓ ସେମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁର ପରିବେଶ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଲାଗିଲା। ଏହି ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି ଉଠିଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ ନାୟକ ମାରାଯିବା ପରେ ହାତୀଣୀମାନେ ଯେପରି ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏମିତି ହିଁ ଚିତ୍କାର କଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଛୁଇଁ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ—"ହା ନାଥ!" ବୋଲି ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ। କୋଶଳ ରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା କୌଶଲ୍ୟା ଧୂଳିରେ ଲୁଟିଗଲେ, ଆକାଶରୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି ତାଙ୍କର ତେଜ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜା ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୋଇଥିଲେ, କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ ମୃତ ହାତୀଣୀମାନେ ପରି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। କୈକେୟୀ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ଯେଉଁ ଗୃହ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଭ ଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିଲା, ସେଠି ଏବେ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ବିକଳତାର ଅନୁଭୂତି ପ୍ରବଳ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ଏହି ଅକସ୍ମାତ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଏହିପରି ଦେଖିଲେ ରାଜପ୍ରସାଦ ଏବେ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲା; ରାଜାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ଳିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅଂଗାଲାଗି କରୁଥିଲେ, ଏକାକି ଓ ଅସହାୟ ପରି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଅଗ୍ନି ଶମିତ ହୋଇଯିବା, ଜଳଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ଓ ତେଜହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଶରୀର ନେଇ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଂକୁରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ କୈକେୟୀ, ଏବେ ତୁମେ ଅନ୍ତରାୟ ବିନା ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର, କ୍ରୂର ଏବଂ ଅଧର୍ମରେ ରତ ତୁମେ ରାଜାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ। ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚଲିଗଲେ, ମୋ ପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଅନ୍ଧାର ରାସ୍ତାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏକ ଦଳ ପରି, ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ।" "ଏମିତି କିଏ ନାରୀ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପତି—ଯିଏ ତାଙ୍କର ଦେବତା—କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେ? କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ପରି ଅଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋଭୀ ନାରୀ ବ୍ୟତୀତ। ଲୋଭ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ବିଷ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ଯେପରି ତାହାର କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଏହି କୁବେଳା ହୁଞ୍ଚା ବାଇ କାରଣରେ କୈକେୟୀ ରଘୁବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରି, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଗଲା; ଏହି ଖବର ଜଣାପଡ଼ିଲେ ଜନକ ମଧ୍ୟ ଆମ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେବେ। ଏବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କମଳନୟନ ରାମ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ଅବିଧବା ଓ ତ୍ୟାଗିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନାହିଁ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ରୋଦନରେ ରାଜପ୍ରସାଦ ଓ ରାଜପରିବାର ଡୁବିଗଲା।