ଦଶରଥ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦରେ ତାଙ୍କର ଶେଷ ସମୟରେ କହିଲେ, “ହା ରଘୁନାଥ, ବଳଶାଳୀ ପୁତ୍ର! ହା, ମୋର ସମସ୍ତ କଷ୍ଟର ସମାପ୍ତିକର୍ତ୍ତା! ହା, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମୋର ରକ୍ଷକ! ହା, ପୁତ୍ର, ଏବେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ?” ଏହିପରି ବିଳାପ କରି ଦଶରଥ କହିଲେ, “ହା କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ତ ଶେଷ ହେଉଛି! ହା, ତପସ୍ଵିନୀ ସୁମିତ୍ର! ହା, କୈକେୟୀ, ମୋର କ୍ରୂର ଶତ୍ରୁ, ଆମ ବଂଶର କଳଙ୍କ!” ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଶୋକେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ବନବାସର ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ ଅନ୍ତିମ ଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହିପରେ, ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପରେ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ରାଜ ମହଳରେ ବାଦକମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ରଥିକ, ଶୁଭ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଗାୟକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରି ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଭରା ଗୀତର ଧ୍ୱନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜମହଳରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ଏହି ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦରେ ରଥିକମାନେ ତାଲ ଦେଲେ, ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ବାଦ୍ୟ ବଜାଇଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ରାଜମହଳର ଡାଲି ଉପରେ ବସିଥିବା ଓ ଖଞ୍ଜର ଭିତରେ ରହୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୀତ ଗାଇ ଉଠିଲେ। ଭିତରେ ବୀଣା ଓ ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଗୀତର ଶବ୍ଦ ରାଜମହଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲା। ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ରବାନ୍, ଯୁବତୀ, ଅନୁସୂଚନାରେ ପାରଙ୍ଗତ ମହିଳାମାନେ ଆଗରୁ ଯେପରି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସମୟ ଓ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ସୁରଣ ପାତ୍ରରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେଶର ମିଶା ଜଳ ଆଣିଲେ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାନ ପାତ୍ର ଆଣିଲେ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ ଭାବରେ ହେଲା, ରାଜାଙ୍କ ଶୋଭା ଏକ ଦିବ୍ୟ ରାଜା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କି ଘଟିଛି ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ। ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଶୋୟାଘର ନିକଟରେ ଶୋଇଥିବା କୋଶଳ ମହିଳାମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶଯ୍ୟାକୁ ଛୁଇଁନଥିଲେ, କିଛି ଅସମ୍ମାନ କରିଲେ ନାହିଁ। ଶୟନ ଓ ଚଳନ ଅଭ୍ୟାସରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଏହି ମହିଳାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଭୟରେ କାପି ଉଠିଲେ। ଝରଣା କୂଳରେ ଘାସ ଯେପରି ପାଣିର ଧାରାରେ କାପିଉଠେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ କାପୁଥିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ କାପିଉଠିଲେ। ଯାହାକୁ ଦୁର୍ଗତି ବୋଲି ଭୟ କରୁଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା; କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୁଅଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମୟରେ ଜାଗିଲେ ନାହିଁ; ଚମକ ହରାଇ, ମୁଖ ପୀତ, ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା। କୌଶଲ୍ୟା ଏମିତି ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ତାରା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଏ; ତା’ ପରେ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାଜପତ୍ନୀ ଶୋକ ନିମିତ୍ତେ ଅଞ୍ଜଳି ହୋଇଥିବା ମୁଖ ଆଉ ଚମକୁଥିଲା ନାହିଁ; ରାଜା ଓ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟୀ ରାନୀମାନେ ଏଭଳି ଶୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି— ରାଜମହଳ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ନିର୍ଜୀବ ଶେୟାରେ ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଲାଗୁଥିଲା; ଏହି ଦୁଃଖେ ଓ ସ୍ତବ୍ଧତାରେ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲେ। ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ନାୟକ ହାରାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଅଚାନକ ଚେତନା ଆସିଲେ କାନ୍ଦନ୍ତି, ସେମିତି ସେମାନେ ବିଳାପ କଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥା ତ୍ୟାଗ କରି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଛୁଇଁ ଏହିପରି କହି କାନ୍ଦିଉଠିଲେ, “ହା, ପ୍ରଭୁ!” ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଗଲେ। ଧୂଳିରେ ଢାକା, ତାଙ୍କ ଚମକ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ତା’ପରି ଏକ ତାରା ଆକାଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଛି। ଏହି ଭଳି ରାଜା ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ଓ କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ଲୁଟିଯାଉଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ ମୃତ ହାତୀନୀମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବିଳାପର ଶବ୍ଦ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ଥିଲା ଯେ, ଯେଉଁ ଗୃହ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ତାହା ଏବେ ଭୟ, ବିକଳତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଗଞ୍ଜିଯାଇଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅପେକ୍ଷା ଥିଲା ଆନନ୍ଦ, ସେଠାରେ ଏବେ କେବଳ ଦୟାନୀୟ ଓ ଦୁଃଖର ଚିତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଯଶସ୍ବୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ନିରାଶ୍ରୟମାନେ ପରି ତାଙ୍କ ହସ୍ତ ଧରି ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏବେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଷଷ୍ଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜାଙ୍କୁ ମୃତ ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର, ତେଜ ବିହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଶରୀରରେ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ କୈକେୟୀ, ଏବେ ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ, ଅବରୋଧ ବିନା ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲ, ହେ କୃର, ଅଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା। ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଗଲେ, ମୋ ପତି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଅସହାୟ ଦଳ ପରି ଅନ୍ଧାର ମାର୍ଗରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି, ମୋତେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ନାରୀ ନିଜ ସ୍ଵାମୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଦେବତା, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ କୈକେୟୀ ପରି ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ନାରୀ ଛାଡ଼ି।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପରେ ରାଜମହଳ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା।