ସେମାନେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଇ, ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ପରି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିୟମ ଓ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଇଟ଼ ବନେଇଥିଲେ ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ବେଦୀରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ସେହି ବେଦୀ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଯାହା ଗରୁଡ଼ ଆକୃତିର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଖ ଓ ତିନି ତଳ ବିଶିଷ୍ଟ, ଏବଂ ଏହି ବେଦୀର ଅଂଶ ଅଠରଟି ଥିଲା। ଏଠାରେ ଏକେକ୍ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପଶୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା; ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସାପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ ଏକ ଘୋଡ଼ା ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ହେଉଥିଲା। ତିନି ଶତ ପଶୁ ସେହି ବେଦୀ ପାଖରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ବିଶେଷ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା। ସେଠି କୌସଲ୍ୟା ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେବା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ତିନିଟି ଛୁରି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚଳ ମନରେ, ପକ୍ଷୀ ସହିତ, ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ଆଶାରେ, କୌସଲ୍ୟା ଏକ ରାତି ସେଠି ବିତାଇଥିଲେ। ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଣୀମାନେଙ୍କ ହାତ ଧରି ଆଉ ଏକ ଦିଗରେ ନେଇଯାଇଥିଲେ। ଅତି ନିୟମିତ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ପୂଜାରୀ ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବି ନେଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଇଥିଲେ। ରାଜା ନିୟମ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଚର୍ବିର ଧୂଆଁ ଘ୍ରାଣ କରି, ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦୂର କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପୂଜାରୀ, ସୋଳ ଜଣ, ଘୋଡ଼ାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ଲାଗି ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛର ଡାଳି ଉପରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ଶର ତିଆରି ଡାଲା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଏ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ତିନି ଦିନ ଚାଲିଥାଏ ବୋଲି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କହିଛନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ବିଧିରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ତାପରେ ଅତିରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅନେକ କ୍ରିୟା କରାଯାଇଥିଲା। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ, ଅତିରାତ୍ର, ଅଭିଜିତ୍, ବିଶ୍ୱଜିତ୍, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଓ ମହାୟଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ସେଠି ହୋଇଥିଲା। ରାଜା ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ, ପୂର୍ବ ଦିଗ ହୋତୃକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁକୁ, ଦକ୍ଷିଣ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ, ଉତ୍ତର ଦିଗ ଉଦ୍ଗାତୃକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାଦାନ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ। ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ଭୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଦାନ କରି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ପୂଜାରୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମହାରାଜ, ଆପଣ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଆମେ ଏହି ଭୂମି ଚାଲାଇପାରିବୁ ନାହିଁ, ଆମ ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।" "ଆମେ ସବୁବେଳେ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ ରହୁଛୁ, ମହାରାଜ, ଆମକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦିଅନ୍ତୁ। ମଣି, ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ସୁନା, କିମ୍ବା ଗାଈ—ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି ଦିଅନ୍ତୁ, ଭୂମି ଆମକୁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।" ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନ କଲେ। ସେ ଦଶ କୋଟି ସୁନା ଓ ତାହାର ଚାରିଗୁଣା ଚାନ୍ଦି ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୂଜାରୀମାନେ ଏହି ଧନ ସମବାଣ୍ଟ କରିନେଲେ। ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଏହି ଦାନର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଇଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁନା ପାଇଥିଲେ। ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନା କୋଟି କୋଟି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଗରିବ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସ୍ତାଳଙ୍କାର ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଯିଏ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ, ରଘୁବଂଶୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଦାନଶୀଳ, ପ୍ରତାପୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳରେ ପ୍ରାପ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ପାପ ନିବାରଣ, ସ୍ୱର୍ଗ ଦାୟକ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରିୟା ସଫଳ ହେଲା। ତାପରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମହାମୁନି, ଆପଣ ମୋ ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯେ କିଛି କରିପାରିବେ, ଦୟାକରି କରନ୍ତୁ।" ତାପରେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ କହିଲେ: "ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କୁ ଚାରିପୁତ୍ର ହେବେ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ବଂଶକୁ ମହିମା ଦେଇବେ।" ଏହି ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ପୁନି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପନ୍ଦରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ ଦିର୍ଘ ବିଚାର କରି, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଯାହା ଅଥର୍ବଶିର୍ଷ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିୟମିତ ଭାବେ ସଫଳ କରାଯିବ।" ତାପରେ ସେ ଏହି ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁନି ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଲେ। ତାପରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ନେବା ପାଇଁ ସଂଗଠିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ବସି, ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।