ଦଶରଥ ମହାରାଜଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଉଠିଥିବା ଶୋକ ତାଙ୍କୁ ଏମିତି ଆବେଶିତ କରିଦେଲା, ଯେଉଁପରି ଏକ ନଦୀର ତୀରକୁ ତାର ତୀବ୍ର ଧାରା ଆଘାତ କରେ, ସେଉଁପରି ସେ ଅସହାୟ ଓ ଅବୋଧ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି କହିଲେ, “ହା ରାଘବ, ହା ମୋର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର! ହା, ମୋର ସମସ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର କଷ୍ଟକୁ ନଶ୍ୱତ କରିଦେବା! ହା, ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ମୋର ରକ୍ଷକ! ହା, ପୁତ୍ର, ଏବେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ?” ଦଶରଥ ଆଉ କହିଲେ, “ହା କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ନଶ୍ୱତ ହେଉଛି! ହା, ସୁମିତ୍ରେ, ତୁମେ ତପସ୍ୱିନୀ! ହା, କୈକେୟୀ, ମୋର କ୍ରୂର ଶତ୍ରୁ, ଏ ରାଜବଂଶର ଦାଗ!” ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି କ୍ରମେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ବନବାସର ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ପରେ ଅଗ୍ରଗାନ୍ତା ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅଗ୍ରସର ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ପରେ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ରାଜମହଳରେ ବାର୍ଦ୍ଧ, ଗାୟକ, ଓ ସାରଥିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜପ୍ରସାଦ ମଧ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାର ଶୁଭ ଗୀତ ଓ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦର ଧ୍ୱନି ଚାରିପାଖରେ ଅନୁରଣିତ ହେଲା। ଗାୟକମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ସାରଥିମାନେ ବାଦ୍ୟ ଚଳାଇଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ରାଜମହଳର ଶାଖା ଉପରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଓ ଖଚ୍ଛରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଗି ଗୀତ ଗାଇଲେ। ବୀଣା ଓ ଶୁଭ ଗୀତର ଧ୍ୱନି ରାଜମହଳକୁ ପୂରିଦେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଶୁଭ ଚରିତ୍ରର ଯୁବତୀମାନେ, ପୂର୍ବବତ୍ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେଶର ମିଶା ଜଳ ନେଇ ଆସିଲେ, ଯଥାନିୟମେ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ନାନ ପାଇଁ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାନ ପାତ୍ର ନେଇ ଆସିଲେ। ସବୁଠି ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିଲା ରାଜମହଳ, ରାଜା ପାଇଁ ଉଚିତ ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଥିଲେ, କିଛି ଅପୂର୍ବ ଘଟିବା ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଥିଲେ। କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନଗୃହ ନିକଟରେ ଶୁଇଥିବା ମହିଳାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ସମ୍ମାନ ଓ ନୀତି ରକ୍ଷା କରି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶଯ୍ୟାକୁ ଛୁଅନ୍ତିଲେ ନାହିଁ, କିଛି ଅସୁବିଧା କଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ନିଦ୍ରା ଓ ଚଳନ ଜାଣିଥିବା ଦକ୍ଷ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଭୟରେ କଂପିଉଠିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇ ଶଙ୍କିତ ହେଲେ। ନଦୀପାରରେ ଘାସ ଯେପରି ଧାରାରେ ହଲୁଚାଲୁଥାଏ, ସେମାନେ ଏମିତି କଂପିଉଠିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ କଂପିଲେ। ଯାହାକୁ ଅପଶକୁନ ଭାବିଥିଲେ, ତାହା ସତ୍ୟ ହେଲା। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଅତିବିହ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ସମୟରେ ଜାଗିଲେ ନାହିଁ, ରୂପ ହୀନ, ମୁଞ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖରେ ନମିଗଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଇଥିବା ତାରା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ; ପରେ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦେଖାଦେଲେ। ରାଣୀ, ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁରେ ମୁହଁ ଭିଜି ଅପ୍ରଭା ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ରାଜା ଓ ସେହି ମହାନ ରାଣୀମାନେ ଏଭଳି ଶୁଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁର ଏକ ଅଜଣା ଶୂନ୍ୟତାରେ ପରିଣତ ହୋଇଗଲା। ସେହି ଉତ୍ତମ ମହିଳାମାନେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ କନ୍ଦିଲେ। ବନରେ ନାୟକ ହାରାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଯେପରି ହଠାତ୍ ଚେତନା ଆସି ବିଲାପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବି ଏଭଳି କନ୍ଦିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ନିଦ୍ରା ତ୍ୟାଗ କରି ଉଠିଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଛୁଇଁଲେ। “ହା, ପ୍ରଭୁ!” ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଗଲେ। ଧୂଳିରେ ଲୁଚିଯାଇଥିବା ତାରାପରି ସେ ଅପ୍ରଭା ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ରାଜା ଶେଷ ଶୟନରେ ଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେଇ ମହିଳାମାନେ ମୃତ ହାତୀମାନେ ପରି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଥିଲେ; ତା'ପରେ କୈକେୟୀ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କନ୍ଦି ଅଚେତନ ହେଇଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବିଲାପର ଶବ୍ଦ ବଡ଼ ଗଞ୍ଜନି ହେଲା। ଯେଉଁ ଘର ପୂର୍ବରୁ ଶୁଭ ଧ୍ୱନିରେ ପୂରିଯାଉଥିଲା, ସେଉଁଠି ଏବେ ଭୟ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। ଚାରିଦିଗରେ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୟନୀୟ ଓ ନିରାଶ ଦେଖାଉଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜମହଳ ଏଭଳି ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବସି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ, ନିରାଶ୍ରୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପରି ନିଜ ବାହୁ ଧରି ବିଲାପ କରୁଥିଲେ। ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଛଅଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏକ ନିର୍ବାପିତ ଅଗ୍ନି ପରି, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର ପରି, ତେଜହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ତୁମେ ଅନନ୍ତ ବାଧା ବିନା ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର। ରାଜାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏ କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଥିବା ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ। ରାମ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଗଲେ, ମୋର ପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଏକା, ଜଣେ ଅଞ୍ଚଳରେ ତ୍ୟାଗିଦିଆଯାଇଥିବା କାଫିଲା ପରି, ମୋତେ ବଞ୍ଚିବାର ଇଚ୍ଛା ରହିଲା ନାହିଁ।