ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଯିବାରୁ, ମୋର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଉଛି, ଏକ ଦୀପର ପ୍ରଭା ତାହାର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଯେପରି ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ମୋର ଦେହ ଓ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମୋତେ ଅସହାୟ ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରିଦେଉଛି, ଏକ ନଦୀର ଧାର ତାହାର କୂଳକୁ ଆଘାତ କରିଥିବା ପରି। “ହାଁ, ବଳଶାଳୀ ରଘୁବଂଶୀ! ହାଁ, ମୋର ଶ୍ରମକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲା! ହାଁ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ମୋର ରକ୍ଷକ! ହାଁ, ପୁତ୍ର, ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା?” “ହାଁ, କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି! ହାଁ, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତପସ୍ୱିନୀ! ହାଁ, କୈକେୟୀ, ମୋର କ୍ରୂର ଶତ୍ରୁ, ଆମ ବଂଶର ଦାଗ!” ଏପରି ରାମଙ୍କ ମା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି କ୍ରମେ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ରାଜା ଦଶରଥ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ବନବାସର ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟରାତିରେ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। ଏବେ ତୁମେ ପୂଣି ଶୁଣ, ପଞ୍ଚଷ୍ଟି ଅଧ୍ୟାୟ। ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା, ରାଜପ୍ରାସାଦରେ କବିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ରଥୀମାନେ, ଶୁଭ ଗୀତରେ ଦକ୍ଷ, ଗାୟକମାନେ ବଢିଆ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଓ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦର ଧ୍ୱନି ସମଗ୍ର ପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ଗାୟକମାନେ ଗୀତ ଗାଉଥିବାବେଳେ, ରଥୀମାନେ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଚାଲାଇଲେ, ଗୀତିକାରମାନେ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଜାଗି, ଡାଲିରେ ବସିଥିବା ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଘରେ ଖାଞ୍ଚିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଶୁଭ ଭାବରେ ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଗୀତର ଉଚ୍ଚାରଣ ପ୍ରାସାଦକୁ ପୂରିତ କଲା। ତାପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ରର ଯୁବତୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀମନ୍ତଙ୍କ ସେବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେସର ମିଶିତ ଜଳ ନେଇ ଆସିଲେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଓ ଚାଲିଥିବା ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ ପାଇଁ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାନ ପାତ୍ର ଆଣିଲେ। ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସମସ୍ତ ଆଦର ଦିଆଯାଉଥିଲା; ଶ୍ରୀମନ୍ତ ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ଓ ଶ୍ରୀରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏକ ରାଜା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ, କିଛି ଘଟିନଥିଲା, ଏହି ଅପେକ୍ଷାରେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉଥିଲେ। ତାପରେ, କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ କମରେ ଶୋଇଥିବା ମହିଳାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇ ତାଙ୍କ ନାଥକୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତଥାପି, ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କରି, ଲଜ୍ଜା ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ରକ୍ଷି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶଯ୍ୟାକୁ ଛୁଇଁନଥିଲେ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରିନଥିଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ, ଶୋଇବା ଓ ଚଳାଚଳର ଆଚରଣରେ ଦକ୍ଷ, ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ପାଇଁ ଭୟ ହେଇ କମ୍ପି ଉଠିଲେ। ଏକ ନଦୀର କୂଳ ଉପରେ ତୃଣ ତରଙ୍ଗରେ କମ୍ପିଥିବା ପରି, ସେମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି କମ୍ପନ ଅଧିକ ହେଲା। ଯେଉଁ ଦୁଃଖକୁ ସେମାନେ ଆଶଙ୍କା କରିଥିଲେ, ସେଟି ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା; କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ— ସେମାନେ ଶୋଇଥିଲେ, ଯଥାଯଥ ସମୟରେ ଜାଗିନଥିଲେ; ତାଙ୍କ ତେଜ ଅନ୍ତ, ରଙ୍ଗ ମ୍ଲାନ, ମୁଣ୍ଡ ଝୁକି, ଦୁଃଖରେ ଲିନ। କୌଶଳ୍ୟା ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ତାରା ପରି ଚମକିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦେଖାଯାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁଃଖର ଆଁଶୁରେ ମୁହଁ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଚମକିଲେ ନାହିଁ; ରାଜା ଓ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାଜନୀମାନେ ଏପରି ଶୋଇଥିବା ଦେଖି— ଅନ୍ତଃପ୍ରାସାଦ, ତାହାର ନାଥ ଅନ୍ତିମ ଶୟନରେ ଅଚଳ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଲାଗିଲା; ଏହି ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କଲେ। ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ନେତା ହାରାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ପରି, ସେମାନେ ଅଚେତନ ରୁପେ ଚିତ୍କାର କଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ନିଦ୍ରା ଛାଡି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରି— “ହାଁ, ନାଥ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ; କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ଭୂମିରେ ତଡପିଲେ। ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ତାରା ଆକାଶରୁ ଖସିଯାଇଥିବା ପରି, ତିନି ଚମକିଲେ ନାହିଁ; ରାଜା ଶାନ୍ତ ଶୟନରେ ଥିବାବେଳେ, କୌଶଳ୍ୟା ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲେ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ମୃତ ହାତୀନୀ ପରି ଦେଖିଲି; ତାପରେ, କୈକେୟୀ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ— କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାରରୁ ଏକ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ଶବ୍ଦ, ଯେଉଁଟି ପୂର୍ବରୁ ଘରକୁ ଶ୍ରୀ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ପ୍ରାସାଦକୁ ଭୟ, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତା, ଦୁଃଖରେ ପୂରିତ କଲା। ଚାରିପାଖରେ, ଦୁଃଖିତ ନାତି-ନାତିନୀମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ହଠାତ୍ ସମ୍ପ୍ରୀତି ନଷ୍ଟ ହୋଇ, ଦୟାଳୁ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ଦେଖାଯାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାସାଦ, ନିଜ ନିୟତ ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ରାଜା ସହିତ, ଏପରି ହେଲା; ଶ୍ରୀମନ୍ତ ରାଜା, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବ କରୁଥିବା, ନିଜ ଭୁଜ ଧରି, ଅସ୍ରୟ ହୀନ ଲୋକ ଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଷଷ୍ଠି-ଷଷ୍ଠି ଶର୍ଗା ଶୁଣ। ରାଜାଙ୍କୁ, ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପିତ ହୋଇଥିବା ପରି, ଜଳ ନଥିବା ସାଗର ପରି, ତେଜ ନଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବା ଦେଖି— କୌଶଳ୍ୟା, ତାଙ୍କ ଚକୁ ଆଁଶୁରେ ପୂରିତ, ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଶିର୍ଷ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଲିଂଗନ କରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେ, କୈକେୟୀ, ବିନା ବାଧା ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ରାଜାକୁ ନିକଟରେ ରଖି, ଋଜୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ତୁମେ କ୍ରୂର, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ।