ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁକୁ ପୁନିଥରେ ଦେଖିପାରିବେ, ସେମାନେ କେବଳ ମାନବ ନୁହେଁ—ସେମାନେ ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖିପାରିବେ—ଯାହାର ଚକ୍ଷୁପଟ ଶତଦଳ ପଦ୍ମ ପରି, ଚମତ୍କାର ଭୃକୁଟି, ଦୀପ୍ତିମାନ ଦାନ୍ତ, ମଧୁର ନାସିକା, ଏବଂ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ମୁହଁ—ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମନୋହର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ମୁହଁ, ଶରତ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି, ଯେଉଁମାନେ ଦେଖିପାରିବେ ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି ସେମାନେ ଅବଶ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ—ଅରଣ୍ୟ ବାସ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଯେପରି ରାମ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେ, ସେଉଁପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପଥକୁ ଦେଖିବା ପରି ଦେଖିପାରିବେ। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର ମନସିକ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ତଳେ ଯାଉଛି; ମୁଁ ନ ଶବ୍ଦ, ନ ସ୍ପର୍ଶ, ନ ରସ କିଛି ଭଲଭାବେ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, ଯେପରି ଦୀପ ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର କିରଣ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଶୋକ ମୋ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମୋତେ ଅବଶ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅଶକ୍ତ କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ଏକ ନଦୀର ଧାରା ତଟକୁ ଝାପଟା ମାରେ। ହା ରଘୁବୀର, ମହାବାହୁ! ହା, ମୋର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସର ଶେଷ! ହା, ପିତୃପ୍ରିୟ, ମୋର ରକ୍ଷକ! ହା, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ବର୍ତ୍ତମାନ କେଉଁଠି ଅଛ? ହା, କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ନଶ୍ୱସ୍ତ ହେଉଛି! ହା, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତପସ୍ଵିନୀ! ହା, କୈକେୟୀ, ମୋ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ, ଆମ ବଂଶର ଦାଗ! ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ଅସ୍ତମ୍ଭ ଆସିଗଲା। ପ୍ରିୟପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନର ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ରାତିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇ ଦେଲେ। ଏବେ ଚଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତମଂ (୬୫ତମ) ସର୍ଗ କଥା ଶୁଣ। ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ପ୍ରଭାତ ଆସିଗଲା। ରାଜପାଳିସରେ ବାର୍ଦ୍ଧମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଶୁଭ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଚାରିଅଟିୟା, ଗାୟକମାନେ ଏକ ଏକ କରି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଓ ପ୍ରଶଂସାର ଧ୍ୱନି ସମଗ୍ର ରାଜମହଳରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ଓ ପ୍ରଶଂସାର ଧ୍ୱନି ନିକଟରେ ଥିବା ଶାଖା ଉପରେ ବସିଥିବା ଓ ଶାଳା ଭିତରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଗିଉଠିଲେ, ସେମାନେ ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବୀଣା ଓ ଶୁଭ ଗୀତ ରାଜମହଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା। ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ର ଯୁବତୀମାନେ, ପୂର୍ବବତ୍ ସେଠାକୁ ଆସି, ତାଙ୍କର ସେବାରେ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କୁମ୍କୁମ ମିଶିତ ଜଳ ନେଇ ଆସି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାନ ପାତ୍ର ନେଇ ଆସିଥିଲେ। ସବୁଠି ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସମସ୍ତ କଥା ଭଲ ଭାବେ ହେଉଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ଶୋଭା ଏବଂ ଶ୍ରୀ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଏକ ଅଜ୍ଞାତ ଆଶଙ୍କାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କାରଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଘଟିନଥିଲା। ତାପରେ, ଯେଉଁ ନାରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକକ୍ଷ ନିକଟରେ ଶୁଇ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଲଜ୍ଜା ଓ ଶିଷ୍ଟ ଅନୁସରଣ କରି ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକୁ ଛୁଇଁଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ଅଶାନ୍ତ କଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଶୟନ ଓ ଚଳନର ଅଭ୍ୟାସ ଜାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ନଦୀ ତଟରେ ଘାସ ଯେପରି ଧାରାରେ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେହି କମ୍ପନ ଆଉ ବଢିଗଲା। ଯାହାକୁ ଦୁର୍ଘଟନା ଭାବିଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ, ସମୟରେ ଜାଗିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅନ୍ଦକାର ଢାକିଦେଇଥିବା ତାରା ପରି ମ୍ଲାନ ଓ ନିର୍ବଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଚମକୁଥିଲେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ୟା ରାନୀ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏକାକାର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାନୀଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖ ନିମିତ୍ତ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି ଥିଲା, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ରାଜା ଏବଂ ଏହି ମହାନ ରାନୀମାନେ ଏପରି ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୃଶ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏବେ ସେମାନେ ବିକଳ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ନାୟକ ହାତୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଯେପରି ହାତୀଣୀମାନେ ବିକଳ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦନ୍ତି, ସେହିପରି ସେମାନେ ଆକସ୍ମିକ ଚେତନା ଫେରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଲାପ କଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଶୟନ ତ୍ୟାଗ କରି ଉଠିଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଛୁଇଁ ଦେଖି—‘ହା, ପ୍ରଭୁ!’ ବୋଲି କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଭୂମିରେ ଢେଳିପଡ଼ିଲେ; କୌଶଳରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଭୂମିରେ ଗଡ଼ାମାଡ଼ି ହେଉଥିଲେ। ଧୂଳିରେ ଢାକି ଯିବାରୁ କୌଶଲ୍ୟା ଏକ ଅକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି ଚମକୁଥିଲେ ନାହିଁ; ଏବେ ରାଜା ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ହାତୀଣୀମାନେ ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ; ତାପରେ ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ, କୈକେୟୀ ଅଗ୍ରଣୀ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବିଲାପରୁ ବିଶାଳ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ଯେଉଁ ଘରରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଧ୍ୱନି ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲା, ସେଉଁଠି ଏବେ ଭୟ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦୁଃଖର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଚାରିପାଖରେ ଆତ୍ମୀୟ ଲୋକମାନେ ବିକଳ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ କନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କର ଆକସ୍ମିକ ଖୁସି ଏବେ ଦୁଃଖରେ ପରିଣତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଦୟନୀୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।