ଦଶରଥ ମହାରାଜ ନିଜ ଶୟନକୋଠରୀରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆଉ ରାମଙ୍କୁ ନଜରେ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋର ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅନ୍ଧାରିଯାଉଛି। ବୈବସ୍ୱତ ଯମର ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ହେ କୌଶଲ୍ୟା!” ସେ କହିଲେ, “ମୋର ଜୀବନ ଶେଷ ହେଉଛି, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମବିଦ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବା ଠାରୁ ଦୁଃଖ ଆଉ କ’ଣ ହେବ?” ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ନଦେଖିବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ବେଦନାର ଅଔଷଧ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ଏମିତି ଶୁଷ୍କ କରୁଛି, ଯେପରି ରବି କିଛି ଜଳକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ। ଯେମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କ ମନୋହର ଶୁଭ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁହଁକୁ ପୁଣିଥରେ ଦେଖିପାରିବେ, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହେଁ, ଦେବତା ଅଟୁଟ। ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ଦୃଷ୍ଟି, ଶୁଭ ଭୂରୁ, ଦ୍ୱିପ୍ରଭ ଦାନ୍ତ ଓ ଚରୁ ନାସା ଦେଖିପାରିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେମାନେ ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଓ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମ ପରି ସୁଗନ୍ଧ ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେମାନେ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଦେଖିପାରିବେ, ସେମାନେ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେପରି ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ୟପଥକୁ ଦେଖେ। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ ମୋର ହୃଦୟ ଅତି ଦୁଃଖିତ; ମୁଁ ଏବେ ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ରୁଚିକୁ ଭଲ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିପାରୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେବାରୁ ମୋ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ଯେପରି ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର କିରଣ ମ୍ଳାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୁଃଖ, ଯାହା ମୋ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋତେ ଏମିତି ଭାବେ ଉପେକ୍ଷିତ କରୁଛି, ଯେପରି ଏକ ନଦୀର ଧାରା ତଟକୁ ଆଘାତ କରେ। ସେ ଏହିପରି ମନେ ମନେ ଅନ୍ତିମ ଦିନର ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ, “ହା ରଘୁନାଥ! ମୋର ଶ୍ରମର ନାଶକ, ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ମୋର ରକ୍ଷକ! କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲୁ ତୁମେ?” ପଛରେ କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଡାକି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହା କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ଶେଷ ହେଉଛି! ହା ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତପସ୍ଵିନୀ! ହା କୈକେୟୀ, ମୋର ଶତ୍ରୁ, ମୋ ଉଁଚ ବଂଶର ଦାଗ!” ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦଶରଥ, ରାମଙ୍କ ମାଆ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ନିଜ ଜୀବନର ଅନ୍ତିମ ଶ୍ୱାସ ନେଇଲେ। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ଓ ବିରହିତ ଦଶରଥ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପରେ ଦିନ ଭଳିଲା, ପୂର୍ବାହ୍ନ ହେଲା। ରାଜମହଳରେ ବାର୍ଦ୍ଧମାନ୍ୟ, ଗାୟକ, ଚାରିଅଟିଅର୍ମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଶୁଭ ଗୀତ ଓ ପ୍ରଶଂସା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ରାଜମହଳରେ ଉପଚାର ହେଲା। ଚାରିଅଟିଅର୍ମାନେ ତାଙ୍କର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ସଙ୍ଗୀତ ଚାଲିଲା। ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦରେ ଶାଖାରେ ବସିଥିବା ଓ ଖଞ୍ଜରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଗି ଗାଇଲେ। ଶୁଭ ବୀଣା ଓ ମଙ୍ଗଳ ଗୀତର ଧ୍ୱନି ମହଳକୁ ଭରିଦେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣର ଯୁବତୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଭିତରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁନା ବାଟିରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେଶର ମିଶ୍ରିତ ପାନୀୟ ନେଇ ଆସିଲେ, ଯଥାନିୟମେ ନିଜ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବା ପାଇଁ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ, ପାନୀୟ ପାତ୍ର ଆଣିଲେ। ସମସ୍ତ କାମ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହେଲା, ରାଜା ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲେ, ମହଳ ଶ୍ରୀରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ହେଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କି ଘଟିଛି ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ। ତା’ପରେ କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଜାଗେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ଶୟନକୁ ଛୁଇଲେ ନାହିଁ, କିଛି ଅଶୁଭ କାମ କଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଶୟନଚଳ ଓ ଶରୀର ଚଳନ ଅନୁଭବରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଆଉ ବେଶି ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଯେଉଁ ଦୁର୍ଘଟନାକୁ ସେମାନେ ଭୟ କରୁଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଅତି ଅବସାନ୍ନ ଥିଲେ, ସମୟରେ ଜାଗିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅନ୍ଧାରିତ, କ୍ଷୀଣ ଓ ନମ୍ର ହୋଇ ଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଏକ ଅନ୍ଧାର ମେଘରେ ଢାକା ତାରା ପରି ମ୍ଳାନ ଲାଗିଲେ; ତା’ପରେ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ମହାରାଜଙ୍କ ରାନୀ, ଦୁଃଖ ଜଳରେ ଭିଜି ମୁହଁ ମ୍ଳାନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ରାଜା ଓ ନାୟିକାମାନେ ଏପରି ଶୟନ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁର ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ସେମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ନେତା ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ପରେ ହସ୍ତିନୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଘୁମୁଠୁ ଉଠି, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଛୁଇଁ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, “ହା ପ୍ରଭୁ!” କୌଶଳ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ଭୂମିରେ ଲୁଚିଯାଇ ଏମିତି ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ତାରା ଆକାଶରୁ ଖସି ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଏ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳାମାନେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଏକଠା ହେଲେ।