ଦଶରଥ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ବିଳୀନ ହେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି—“ଯଦି ଆଜି ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ଛୁଇଁଦେଇଥାନ୍ତେ, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ବୋଲି ଦେଖିବେନି। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁନାହିଁ, ମୋର ସ୍ମୃତି ମନେ ରହୁନାହିଁ। ବୈବସ୍ବତ ଯମର ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତଡ଼ିଉଛନ୍ତି, କୌସଳ୍ୟା। ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ—ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼—ଏପରି ବେଦନା ଆଉ କ’ଣ ହେବ? ପୁଅକୁ ଦେଖିନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଜଳକୁ ଶୁଖାଇଦେଇଥିବା ପରି ଶୁଖାଇ ଦେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କର ମୁହଁ, ଶୋଭାମୟ ଲୋକାନ୍ତ ଲୁଙ୍ଗ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମର୍ତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦେବତା। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କର ମୁହଁ—ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ଶୋଭାମୟ ଭୂରୁ, ଚମକୁଥିବା ଦାନ୍ତ, ଆକର୍ଷକ ନାକ, ତାରା ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି—ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ମୁହଁ, ଶରତ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି, ଦେଖିବାରେ ଯେଉଁମାନେ ଧନ୍ୟ ହେବେ। ଯେଉଁମାନେ ଖୁସି ହେବେ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦ୍ରୁତ ପଥ ଦେଖିବା ପରି, ଦେଖିପାରିବେ। କୌସଳ୍ୟାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମ ହେବାରୁ ମୋର ହୃଦୟ ତଳେ ଯାଉଛି; ଆଉ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୁଚି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ମନର ସ୍ପଷ୍ଟତା ହରାଇଯିବାରୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର କିରଣ ଅପ୍ରଭା ହେବା ପରି। ଏହି ଦୁଃଖ, ମୋ ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ମୋତେ ଅସ୍ତିର ଓ ଅବସ୍ଥିତ କରିଦେଉଛି, ନଦୀର ଧାରା ତଟକୁ ଆଘାତ କରିବା ପରି। ହାୟ, ବଳଶାଳୀ ରଘୁବୀର! ହାୟ, ମୋ ପରିଶ୍ରମର ନାଶକ! ହାୟ, ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ମୋ ପ୍ରତିରକ୍ଷକ! ହାୟ, ପୁଅ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ହାୟ, କୌସଳ୍ୟା, ମୁଁ ନଶ୍ଵ ହେଉଛି! ହାୟ, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ! ହାୟ, କୈକେୟୀ, ମୋ କ୍ରୁର ଶତ୍ରୁ, ଆମ ବଂଶର କଳଙ୍କ! ଏପରି ଭାବରେ, ରାମଙ୍କର ମା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସମ୍ନାତିରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହେଇ, ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ପ୍ରବାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ରାତିର ମଧ୍ୟରେ, ଗଭୀର ବେଦନାରେ, ଏହି ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଦେଇଦେଲେ। ଏବେ ତୁମେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ରାତି ବିତିଗଲା, ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା; ରାଜସଭାରେ ବାର୍ତ୍ତାଳାପକ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ରଥୀ, ଶୁଭ ଗୀତ ଜଣା, ଗାୟକମାନେ ପ୍ରଶଂସା ଗାଇଲେ; ପ୍ରତିଜନ ନିଜର ଭାବରେ କହିଲେ। ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ରାଜମହଳରେ ଦୂର ଦୂର ପରିସ୍ଥାନରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ସେମାନେ ଗାଇଥିବା ବେଳେ, ରଥୀମାନେ ଧ୍ୱନି ସାଜିଲେ, ସଙ୍ଗୀତକାରମାନେ ଗୀତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଜାଗିଥିବା ରାଜମହଳର ଶାଖାରେ ବସିଥିବା ଓ ପିଞ୍ଜରାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ବୀଣାର ଶୁଭ ଧ୍ୱନି, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଗୀତର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ରାଜମହଳ ଭରିଗଲା। ଶୁଭ ଚଳନାର ଯୁବତୀମାନେ, ଅଧିକାଂଶ ଯୁବତୀ ଓ ଶୋଭାମୟ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଶୁଭ ଘଟିକାରେ, ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ, ଚନ୍ଦନ ଓ କେସର ମିଶା ଜଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ନେଇ ଆଣିଲେ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ଶୁଭ ବସ୍ତୁ, ପାନ ପାତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଣିଲେ। ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ସମସ୍ତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରଖାଯାଇଥିଲା, ରାଜା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଶୋଭା ଓ ଶ୍ରୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରି ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ରହିଲେ—କଣ ଘଟିଛି? କିଛି ଘଟିନଥିଲା। ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକକ୍ଷ ସମ୍ନାତିରେ ଶୁଇଥିବା କୋଶଳ ଜନନୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମହାରାଜକୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଯଥାଯଥ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ଲଜ୍ଜା ଓ ଶିଷ୍ଟ ରଖି, ସେମାନେ ଶୟନକୁ ଛୁଇଁନାହିଁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କଲେନି। ଶୟନ ଓ ଚଳନର ଅଭ୍ୟାସ ଜଣା ଏହି ନାରୀମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ନଦୀର ତଟରେ ଘାସ ତଣା ଧାରା ସାମ୍ନାରେ ଅସ୍ଥିର ହେବା ପରି, ସେମାନେ କମ୍ପିଗଲେ; ରାଜାକୁ ଦେଖି ଏହି କମ୍ପନ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା। ଯେଉଁ ଦୁଃଖକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ; କୌସଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଅତି ଭାବିଗଲେ। ଶୁଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୟରେ ଜାଗିଲେନି; ଶୋଭା ହରାଇ, ପ୍ରଭା ହୀନ, ନମ୍ର ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅତିଗଲେ। କୌସଳ୍ୟା ଅନ୍ଧାରରେ ଆଛାଦିତ ତାରା ପରି ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ; ପରେ, ଦଶରଥଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାଣୀ, ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁରେ ମୁହଁ ଅଛାଦିତ, ଆଉ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ; ରାଜା ଓ ଏହି ଶୋଭାମୟ ରାଣୀମାନେ ଏପରି ଶୁଇଥିବାକୁ ଦେଖି—ରାଜମହଳ ଅନ୍ତଃପୁର, ତାଙ୍କର ନାଥ ନିଦ୍ରାରେ ଅଚଳ, ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥିଲା; ଏହି ମହିଳାମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଅତିଗଲେ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ। ବନରେ ନାୟକ ହାରାଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଭଳି, ଏହି ମହିଳାମାନେ ଅଚେତନାରୁ ଚେତନାରେ ଆସି, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ। କୌସଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ନିଦ୍ରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଉଠିଲେ; ରାଜାକୁ ଦେଖି ଏବଂ ଛୁଇଁଲେ। ‘ହାୟ, ପ୍ରଭୁ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦି, ଭୂମିରେ ଲୁଟିଉଠିଲେ; କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା ଭୂମିରେ ମୁଡ଼ିଗଲେ। ଧୂଳିରେ ଆଛାଦିତ, ତାରା ଖସିଗଲା ପରି, ଶୋଭା ହରାଇଗଲେ; ଦଶରଥ ରାଜା, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଇଥିବା, କୌସଳ୍ୟା ଭୂମିରେ ଲୁଟି ଥିଲେ।