ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ କଉସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମା, ମୁଁ ଯେଉଁ କାମ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି କରିଛି, ସେଟି ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି; ଏବଂ ରାମା ମୋ ପ୍ରତି ଯେଉଁ କାମ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି। ଯଦି ଏଇ ଦିନ ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ଛୁଇଁଥାନ୍ତେ, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଁପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକେ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଦେଖିବେନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଖିରେ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋର ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ମଲିନ ହେଉଛି। ବୈବସ୍ବତ ଯମର ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତଡ଼ାଇ ନେଉଛନ୍ତି, ହେ କଉସଲ୍ୟା। ମୋ ପ୍ରାଣ ଶେଷ ହେଉଛି, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମବିଦ୍ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିବା ଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କ'ଣ ହେବ? ପୁଅକୁ ଦେଖିବାର ଅସମ୍ଭବ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ, ମୋର ଜୀବନବାୟୁ ଶୁଷ୍କ ହେଉଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଳ୍ପ ଜଳକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଇଥାଏ। ଯେମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ଉପରେ ଶୁଭ୍ର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ରାମଙ୍କ ମୁହଁକୁ ପୁନଃ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମର୍ତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଦେବତା। ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖିବେ, ଯାହା ପଦ୍ମଦଳ ନୟନ, ଚମତ୍କାର ଭୃକୁଟି, ଚମକୁଥିବା ଦନ୍ତ, ଆକର୍ଷକ ନାସା ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ—ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେମାନେ ରାମଙ୍କ ସୁଗନ୍ଧିତ ମୁହଁକୁ ଦେଖିବେ, ଯାହା ଶରତ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମ ପରି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେମାନେ ଖୁସି ହେବେ, ସେମାନେ ଅବଶ୍ୟ ଦେଖିବେ ଯେ ରାମ ଅରଣ୍ୟବାସ ପରେ ଆଉ ଯାଉଦ୍ଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବେ, ଯେପରି ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥ ଦେଖେ। କଉସଲ୍ୟାଙ୍କ ମନୋଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ମୋର ହୃଦୟ ଡୁବିଯାଉଛି; ମୁଁ ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ରୁଚି ଅନୁଭବ କରିପାରୁନାହିଁ। ମୋ ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅକ୍ଷୟ ହେଉଛି, ଯେପରି ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର ଆଲୋକ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୁଃଖ, ଯାହା ମୋର ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋତେ ଅସାହାୟ ଓ ଅଚେତନ କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ନଦୀର ଧାରା ତଟକୁ ଆଘାତ କରେ। ହା ରଘୁବୀର! ହା, ମୋର ଶ୍ରମ ନାଶ କରିଥିବା! ହା, ବଡ଼ ବାହୁବଳୀ! ହା, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ! ମୋର ସଂରକ୍ଷକ! ହା, ପୁଅ, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ? ହା, କଉସଲ୍ୟା, ମୁଁ ଶେଷ ହେଉଛି! ହା, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତପସ୍ଵିନୀ! ହା, କୈକେୟୀ, ମୋର କଠୋର ଶତ୍ରୁ, ଆମ ବଂଶର ଦୁଷ୍ଣାମ! ଏଭଳି ଭାବେ, ରାମଙ୍କ ମାତା କଉସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଶରଥ ରାଜା ବିଳାପ କରି, ଅନ୍ତିମ ଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାତିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ପ୍ରିୟ ପୁଅଙ୍କ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ବିଷଣ୍ଣ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା। ରାଜମହଳରେ ବାର୍ତ୍ତା ଗାୟକମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ରଥିକ, ଶୁଭ ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଗାୟକମାନେ ପ୍ରଶଂସାରେ ଦକ୍ଷ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଲଗା ଅଲଗା କଥା କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା, ଦୀର୍ଘ ଆଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇ, ସମଗ୍ର ରାଜମହଳରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ଏହା ସହିତ, ରଥିକମାନେ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ନାଡ଼ିଲେ, ସଙ୍ଗୀତ ଚାଲିଲା। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ରାଜମହଳର ଡାଲିରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ଖଞ୍ଜରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଗି ଗାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଶୁଭ ବୀଣାର ଧ୍ୱନି, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଗୀତମାନେ ରାଜମହଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲା। ଏହାପରେ, ଶୁଭ ଚରିତ୍ରର ନାରୀମାନେ, ଅଧିକାଂଶ ଯୁବତୀ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, ପୂର୍ବବତ୍ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁନାର ବାଟିରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କୁମ୍କୁମ ମିଶିତ ପାଣି ନେଇ ଆସିଲେ, ଯଥାବିଧି ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଅର୍ପଣ ଓ ପାନ ପାଇଁ ପାତ୍ର ଆଣିଲେ। ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଓ ଶ୍ରୀରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା, ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, କି ଘଟିଛି ବୁଝିପାରିଲେନାହିଁ। କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକକ୍ଷ ସମ୍ନିକଟେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଲଜ୍ଜା ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ରଖି, ସେମାନେ ଶୟନକୁ ଛୁଇଁଲେନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଜୋର କରି ଉଠାଇଲେନାହିଁ। ଶୟନ ଓ ଚଳନ ଅନୁଭବରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇ ଆଶଙ୍କା କଲେ। ନଦୀ ପାରର ଘାସ ଧାରାରେ ଯେପରି କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଏଭଳି କମ୍ପିତ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି କମ୍ପନ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା। ଯେ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ସେମାନେ ଭୟ କରୁଥିଲେ, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଗଲା; ଏବଂ କଉସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅ ନେଇ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଶୁଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମୟରେ ଜାଗିଲେନାହିଁ; ତେଜ ହୀନ, ଫିକା ଓ ନମ୍ର, ଦୁଃଖରେ ଦବିଗଲେ। କଉସଲ୍ୟା ଏକ ଅନ୍ଧକାର ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ତାରା ପରି ଅପ୍ରଭା ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ସେଠାରୁ ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ସେଇଭଳି ଦେଖାଗଲେ। ରାଣୀ, ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁରେ ମୁହଁ ଭିଜାଇ, ଆଉ ଦୀପ୍ତିମାନ ରହିଲେନାହିଁ; ରାଜା ଓ ଏହି ଉତ୍ତମ ରାଣୀମାନେ ଏଭଳି ଶୁଇଥିବାକୁ ଦେଖି— ରାଜମହଳର ଅନ୍ତଃପୁର, ଯାହାର ନାୟକ ନିଦ୍ରାରେ ଅଚେତନ, ବିକୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏହାପରେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ମହିଳାମାନେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କନ୍ଦିଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ ନେତା ମାଦ ହାତୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଯେପରି ମାଦ ହାତୀଣୀମାନେ ଅଚେତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ସେଉଁପରି ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କରି ଉଠିଲେ। କଉସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଛୁଇଁ ଦେଖି, 'ହା, ପତି!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ; କୋଶଳର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭୂମିରେ ଗଡ଼ାଗଡ଼ି ହେଇ କନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ।