ଏହି ମୂହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୋ ପାଇଁ ଶାପ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ଅତି ଶୋକ କରି, ସେ ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ରଖି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ। ଏହି ଅପରାଧ, ଯାହା ମୁଁ ଏବେ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ମୋ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ଶବ୍ଦ ଅନୁସରଣ କରି ଶିକାର କରିବା ରୂପରେ, ମୋ ନିଜ ହାତରେ ଘଟିଥିଲା। ମହିଳା, ଏହା ଏହି କର୍ମର ପକ୍କା ଫଳ; ଯେପରି ଅପାୟ ଖାଇଲେ ରୋଗ ଆସେ, ସେପରି ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି। ଏହିପରି, ମୂଦୁ ହୃଦୟର ମହିଳା, ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଛି, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର କଥା ପୂରଣ ହେବ; ମୁଁ, ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ବିଭୋର, ଆଜି ମୋ ଜୀବନ ଦେଇ ଦେଉଛି। କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁନାହିଁ; ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ ତୁମେ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କର; ଏହିପରି କହି, ରାଜା କାନ୍ଦି ଓ କମ୍ପିତ ହେଇ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିଲେ। ମହିଳା, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଯାହା କରିଥିଲି, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋ ପାଇଁ ଯାହା ହେଇଛି, ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ। ଯଦି ଆଜି ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୋତେ ଯମଙ୍କ ଲୋକକୁ ପହଁଚିଥିବା ଭାବିବେନି। କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ମୋ ସ୍ମୃତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି। ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତଳେଉଛନ୍ତି। ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଧର୍ମବିଦ୍ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ—ଏଠାରୁ ଅଧିକ ବେଦନାଦାୟକ କିଛି ନୁହେଁ। ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିବା ନଥିବା ଦୁଃଖ, ଯାହାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ଏପରି ଶୁଷ୍କ କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାନାପାଣିକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ। ଯେମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଶୋଭା ପୂର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠାବଳୀ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଦେବତା। ଯେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଲଟସ ପତ୍ର ଭଳି, ଭୂରୁ ସୁନ୍ଦର, ଦନ୍ତ ଚମକିବା, ନାକ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେମାନେ ମୋ ପ୍ରଭୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ତାଙ୍କ ସୁଗନ୍ଧିତ ମୁହ, ଶରତ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି—ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେମାନେ ସୁଖୀ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଥିବା, ବନବାସରୁ ଏସାରା, ଦେଖିବେ—ଏପରି ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟପଥ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଥିବାରୁ, ମୋ ହୃଦୟ ଅପସାର ହେଉଛି; ମୁଁ ନା ଶବ୍ଦ, ନା ସ୍ପର୍ଶ, ନା ରସ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲାରୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଫୁଟ ହେଉଛି, ଯେପରି ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲାରୁ ତାରା ଆଲୋକ ମ୍ଲାନ ହେଉଛି। ଏହି ଦୁଃଖ, ମୋ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋତେ ଅନାଥ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କରି, ନଦୀ ପାର ଉପରେ ଝଟକା ଭଳି ଆକ୍ରମଣ କରୁଛି। ହାଁ, ବଳବାନ ରାଘବ! ହାଁ, ମୋ ପରିଶ୍ରମକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବା! ହାଁ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ! ହାଁ, ମୋ ରକ୍ଷକ! ପୁଅ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ହାଁ, କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି! ହାଁ, ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତ୍ୟାଗଶୀଳା! ହାଁ, କୈକେୟୀ, ମୋ ଦୁଃଖର ଶତ୍ରୁ, ବଂଶର ଦାଗ! ଏପରି, ରାମଙ୍କ ମା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଦଶରଥ ରାଜା, ଶୋକ କରି କରି, ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଁଚିଲେ। ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାତିର ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଃଖରେ ବିଭୋର, ଏହି ସତ୍ତ୍ୱଶାଳୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଦେଇ ଦେଲେ। ଏବେ, ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ଶେଷ ହେଇ ନୂତନ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା, ରାଜପାଳିକା ରାଜାଙ୍କ ନିବାସରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ରଥଚାଳକମାନେ, ଉତ୍ତମ ଗୀତରେ ଦକ୍ଷ, ଗାୟକମାନେ, ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ। ତାଙ୍କର ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦର ଗାନର ଧ୍ୱନି ପ୍ରସ୍ତୁତି ରାଜପାଳିକାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ଗାନ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ରଥଚାଳକମାନେ ତାଙ୍କ ବାଦ୍ୟ ଚାଲିଲେ, ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ଗାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଜାଗି, ଶାଖା ଉପରେ ବସିଥିବା ଓ ରାଜ ଘରର ଖାଞ୍ଚିରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଶୁଭ ଭାଦ୍ୟ ବାଦ୍ୟ ଓ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଓ ଗୀତର ଧ୍ୱନି ରାଜପାଳିକାକୁ ପୂରି ଦେଲା। ପରେ, ଶୁଧ୍ଧ ଚରିତ୍ରର, ଦକ୍ଷ, ବେଶୀ ଯୁବତୀ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାମାନେ ପୂର୍ବବତ୍ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କେଶର ମିଶ୍ରିତ ଜଳ ନେଇ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଆଣିଲେ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ଶୁଭ ଉପଚାର, ପାନ ପାଇଁ ଉପକରଣ ଆଣିଲେ। ସବୁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ, ସବୁ ଆଦର ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟ, ସବୁ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଶ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଇଥିବା, ରାଜା ପାଇଁ ସର୍ବଥା ଯଥାଯଥ ଲାଗୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷାରେ ରହିଲେ, କି ଘଟିଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, କିଛି ଘଟିନଥିଲା। ପରେ, କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କ କମରେ ଶୁଇଥିବା ମହିଳାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ନାଥକୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଲଜ୍ଜା ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ରକ୍ଷା କରି, ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେନି, କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କଲେନି। ଶୟନ ଓ ଚଳନ ବୋଧରେ ଦକ୍ଷ ମହିଳାମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ପାଇଁ ଭୟ କରି। ନଦୀ କୂଳରେ ଘାସ ଭଳି କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜାକୁ ଦେଖି ଅଧିକ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ଯାହାକୁ ଦୁଃଖବାଦ ଭାବିଥିଲେ, ଏବେ ସେହି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା; କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକରେ ବିଭୋର— ସେମାନେ ଶୁଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଠିକ ସମୟରେ ଜାଗିଲେନି; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇ, ପାଳିଆ, ଭୂମିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ତାରା ଭଳି ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକି ଯାଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଗଲେ।