ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅ ହରାଇବାର ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହେଇ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ ହରାଇବା ଯେପରି ଏହି ଅସହ୍ୟ ଶୋକ ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରୁଛି, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପୁଅ ପାଇଁ ଅନୁଭବିବାକୁ ପଡିବ, ରାଜନ। ମୁଁ ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଏକ ଋଷିକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲି, ତାହା ଯଦିଓ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା, ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରିନଥିଲା। ତଥାପି, ମୋର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦ୍ରୁତ ଆସିବ, ଯେପରି ଦାନ କରିଥିବା ଦାନୀକୁ ତାହାର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳିଯାଏ।" "ସେଇ ଦମ୍ପତି ମୋ ପ୍ରତି ଶାପ ଦେଇ, ଗଭୀର ଶୋକରେ ବହୁ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କରି, ଦାହ କୁଣ୍ଡରେ ଶରୀର ରଖି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅପରାଧ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୋର ହାତରେ ଘଟିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ୱନି ଚିହ୍ନି ତୀର ଛାଡିବା ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିଲି। ଏହି ଦୁଃଖ ଏବେ ଫଳି ଉଠିଛି, ଯେପରି ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଲେ ରୋଗ ହୁଏ, ତେଁପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି।" "ସୁମୁଖିନୀ, ଏହି ଦିନ ଆସିଗଲା, ମହାତ୍ମାଙ୍କ କଥା ସତ୍ୟ ହେଉଛି—ମୁଁ ଆଜି ପୁଅ ହରାଇବା ଦୁଃଖରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି। କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଛୁଇଁନଥିବା।" ଏପରି କହି, ରାଜା ଦଶରଥ କାନ୍ଦିବା ଓ କମ୍ପିବା ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସଂଗିନୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। "ମୁଁ ଯେଉଁପରି ରାଘବଙ୍କୁ କରିଛି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଉଚିତ ଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଯେପରି ମୋତେ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ସେଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ। ଆଜି ଯଦି ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ମାତ୍ର ଛୁଇଁଦେଇଥାନ୍ତେ, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକେ ମୋତେ ଯମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତେ ନାହାନ୍ତେ।" "କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ମୋର ସ୍ମୃତି ଧୀରେ ଧୀରେ ହରାଉଛି। ବୈଵସ୍ୱତଙ୍କ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଡାକୁଛନ୍ତି। ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଃଖ ଚାରା ଆଉ କ’ଣ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ? ଏହି ଦୁଃଖ ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଛୋଟ ଜଳକୁ ଶୋଷିନେଇଥାଏ।" "ଯେଉଁମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବେ, ମନୋହର ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମର୍ତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦେବତା ସମାନ। ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ନୟନ, ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ, ମନୋହର ଭୃକ୍କୁଟି ଓ ନାସିକା ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ପୁନ୍ୟବାନ। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଲୟାଚଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ପଦ୍ମ ସମ ଶୁଭ୍ର ମୁହଁ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ଖୁସିରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଶେଷରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବା ବେଳେ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟେ ଦେଖିବା ପଥ ଦେଖିଥିବା ପରି ଧନ୍ୟ।" "କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ମନସ୍ତାପରୁ ମୋର ହୃଦୟ ଭାସିଯାଉଛି, ମୁଁ ନ ଶବ୍ଦ, ନ ସ୍ପର୍ଶ, ନ ସ୍ୱାଦ ଭଲଭାବେ ଅନୁଭବିପାରୁଛି। ମୋର ମନ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ମୋର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି, ଯେପରି ଦୀପ ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର ଆଲୋକ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ମୋତେ ଅସାହାୟ ଓ ଅଚେତନ କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ଏକ ନଦୀର ଧାରା ତଟକୁ ଆଘାତ କରେ।" "ହା ରଘୁବୀର! ହା, ମୋର ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ନାଶକ! ହା, ପିତୃପ୍ରିୟ ପୁଅ! ହା, କେଉଁଠି ଗଲେ ତୁମେ?" ଦଶରଥ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ, "ହା କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ଶେଷ ହେଉଛି! ହା ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ! ହା କୈକେୟୀ, ତୁମେ ନିଷ୍ଠୁର ଶତ୍ରୁ, ମୋ ବଂଶର ଦାଗ!" ଏପରି ଭାବେ, ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ, ପ୍ରିୟପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ ହୋଇ, ରାତିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିଜ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ଶେଷ ହୋଇ ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, ରାଜପାଳିସାରେ ବାଦ୍ୟକ, ଗାୟକ ଓ ସୁବିଧାଜ୍ଞ ଚାରିଓପାଖ ଆସିଗଲେ। ରଥିକମାନେ, ଶୁଭ ଗୀତ ଓ ପ୍ରଶଂସାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଗାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ରାଜପ୍ରସାଦରେ ପ୍ରସ୍ତାରିତ ହେଲା। ବାଦ୍ୟଜନମାନେ ତାଙ୍କ ବାଦ୍ୟ ଚାଲାଇବାରେ ଲାଗିଲେ, ଗାୟକମାନେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ରାଜପ୍ରସାଦର ଏଠା ଶାଖାରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଓ ପିଞ୍ଜରା ଭିତରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଜାଗି ଗାଇବା ଲାଗିଲେ। ଭିତରେ ବୀଣା ଓ ଶୁଭ ଗୀତ ଶବ୍ଦ ଉପଚାର ଦେଉଥିଲା। ତାପରେ, ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ଓ ଚତୁର ସେବିକାମାନେ, ଅଧିକାଂଶ ଯୁବତୀ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, ପୂର୍ବବତ ସଂଗଠିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁନା ଘଟରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କୁମ୍କୁମ ମିଶ୍ରିତ ଜଳ ନେଇ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଆଣିଲେ। ଅନ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାନ ପାତ୍ର ଆଣିଲେ। ସବୁ କିଛି ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ଭାବେ ସଜାଯାଇଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଯାଏଁ ସମସ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କି ଘଟିଛି ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ। ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକକ୍ଷ ସାମ୍ନାରେ ଶୋଇଥିବା କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ମହିଳାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତଥାପି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ବିନୀତ ଭାବେ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶୟନକୁ ଛୁଇଁନଥିଲେ, କିଛି ଅସ୍ବସ୍ଥିତି ଘଟାଇଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଶୟନ ଓ ଚଳନ ଅନୁଭବରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଝରଣା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଘାସ ଶିରା ଝଟି ହେଉଥିବାପରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଧିକ କମ୍ପିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ, ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ, ଏବଂ ରାଜପାଳିସାରେ ଘଟିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଘଟିଲା।