ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ, ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଭୂମି ଦାନ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀପ୍ରତି ଅନୁରଗ ରଖିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଇ ଦିଗକୁ ଯାଅ, ପୁତ୍ର। ଏହିପରି ହଜାର ଗାଁ ଦାନ କରିଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିବା ଏବଂ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ଯାଅ। ଏହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କେହି ଅଶୁଭ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ମୋ ସ୍ନେହୀ, ଯିଏ ତୁମକୁ ହତ କରିଛି, ସେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ଏପରି ଭାବେ ସେଉଁଠାରେ ବାପା ବାରମ୍ବାର ବିଳାପ କରିଲେ; ପରେ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସାଥୀ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ, ସେମାନେ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହା ପରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ତାପସ ପୁତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଗଲେ। ସେ ତାପସ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, କହିଲେ: “ତୁମେ ଯେଉଁ ସେବା କରିଛ, ତାହାର ଫଳରେ ମୁଁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି; ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।” ଏପରି କହି, ତାପସ ପୁତ୍ର ଆତ୍ମ-ନିୟମିତ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଚମତ୍କାର ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଗଲେ। ସେଉଁଠାରେ, ଜଳତର୍ପଣ କରି, ମହାତ୍ମା ତାପସ ହାତ ଜୋଡି ମୋତେ କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ଆଜି ମୋତେ ହତ୍ୟା କର; ମୃତ୍ୟୁରେ ମୋତେ କେହି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମର ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି।” “କିନ୍ତୁ, ଏହି ନିର୍ମଳ ପୁତ୍ର ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ହତ କରିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଃଖଦ ଶୋକ ଦେଇ ଶାପ ଦେଉଛି। ଯେପରି ମୋତେ ପୁତ୍ରଶୋକ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବ। ଯେହେତୁ ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ତାପସକୁ ହତ କରିଛ, ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଗ୍ରସ୍ତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ତ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଆସିବ, ଯେପରି ଦାନକର୍ତ୍ତାକୁ ତାଙ୍କର ଦାନ ଫଳ ଦେଇଯାଏ।” ଏହିପରି ଶାପ ଦେଇ ଓ ଘୋର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରି, ସେ ଦମ୍ପତି ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଗଲେ। ଏହି ଅପରାଧ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଏବେ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଶବ୍ଦ ଚିହ୍ନି ତୀର ଚାଳିବା ଅଭ୍ୟାସରୁ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଏହି କର୍ମର ଫଳ, ଯେପରି ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଲେ ରୋଗ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଆସିଛି। ଏହିପରି, ହେ କୌଶଲ୍ୟା, ମୋ ଜୀବନ ଏଠାରେ ଶେଷ ହେଉଛି; ତାପସଙ୍କ ଶାପ ନିଶ୍ଚିତ ହେବ: ପୁତ୍ରଶୋକରେ ମୁଁ ଆଜି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଖିରେ ଦେଖୁନାହିଁ, ମୋତେ ଛୁଅନାହିଁ; ଏପରି କହି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ କନ୍ନାଡ଼ି, କମ୍ପିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। “ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ଯେପରି ରାଘବଙ୍କୁ କରିଥିଲି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ; ତେଣୁ ସେ ଯାହା କରିଛି, ତାହା ସେ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ। ଯଦି ଆଜି ରାମ ମୋତେ ଏକଥର ମାତ୍ର ଛୁଇଁଥାନ୍ତେ, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇଁଥାନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ଭାବିବେନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ମୋର ସ୍ମୃତି କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି, ବୈବସ୍ୱତ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ହେ କୌଶଲ୍ୟା। ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କ’ଣ ଥାଇପାରେ, ଯେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ?” “ପୁତ୍ର ଦର୍ଶନ ନ ହେବାର ଦୁଃଖ ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ଶୁଷ୍କ କରୁଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ପାଣିକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ। ଯେମାନେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହେଁ, ଦେବତା। ଶୁଭ୍ର କର୍ଣ୍ଣଭୂଷଣ ଧାରିଥିବା, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ, ସୁନ୍ଦର ଭୂରୂ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଦନ୍ତ, ଆକର୍ଷକ ନାସିକା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ତାରା ରହେ, ସେପରି ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବା ଧନ୍ୟ। ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ବିକାଶଶୀଳ ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ମନୋହର ମୁହଁ ଯେମାନେ ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଯେମାନେ ଖୁସିରେ ରାମଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଆସିବା ଦେଖିବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପଥ ଦେଖିବା ସମାନ। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବାରୁ, ମୋର ହୃଦୟ ଅବସାଦ ହେଉଛି; ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ମନଃସ୍ଥିତି କ୍ଷୀଣ ହେବାରୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛି, ଯେପରି ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର ଆଲୋକ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଏହି ଶୋକ ମୋର ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ମୋତେ ଅସାହାୟ ଓ ଅଚେତନ କରୁଛି, ଯେପରି ନଦୀର ଧାରା ତଟକୁ ଭାଙ୍ଗି ଯାଏ।” “ହା ରଘୁନାଥ! ହା, ମୋର ଶ୍ରମକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଥିବା! ହା, ପିତୃସ୍ନେହ ଭାଗ୍ୟବାନ୍! ମୋର ପୁତ୍ର, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ? ହା କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ନଶ୍ୱର ହେଉଛି! ହା ସୁମିତ୍ର, ତୁମେ ତପସ୍ଵିନୀ! ହା କୈକେୟୀ, ମୋର ଶତ୍ରୁ, ବଂଶର ଅପମାନ!” ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ମାତା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଦଶରଥ ରାଜା ବିଳାପ କରି, ଜୀବନ ଶେଷ କଲେ। ଏହିଭଳି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବନବାସର ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍ତବିନ୍ନ, ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏବେ, ପୂଣି ଅଗ୍ରହ କରୁଛି, ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ରାତି ଶେଷ ହୋଇ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା, ରାଜପ୍ରସାଦରେ ସବୁ ଗାୟକ ଏକାଠି ହେଲେ। ଚାରିଅଁଟି ଚକ୍ରବାହନ, ଶୁଭ ଗୀତରେ ନିପୁଣ, ଗାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଗାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଭରା ଗୀତର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ପ୍ରସାଦରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ଏବେ, ସେମାନେ ଗାଉଥିବାବେଳେ, ଚକ୍ରବାହନମାନେ ବାଦ୍ୟ ଚାଳିଲେ, ଓ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନେ ନିଜ ନିଜ ସାଧନାରେ ଲଗିଗଲେ।